Jumat, 18 Mei 2012

Estudu Impaktu Distribuisaun Traktor ba ekonomia no Sosial agrukultur natar iha Distritu Bobonaro, Sub Distritu Maliana



"Tuir resultado peskiza iha Livru ne hatudu katak, komunidade no agrikultor sira seidauk hetan  benefisiu husi politika distributor traktor ne rasik. Komunidade iha suku hirak nebe mak mensiona iha Livru ida ne, sei moris iha linha pobreza nia okos, ai-han sei menus, kondisaun saude sei problema, governu sentral sei importa nafatin fos husi Thailandia no Vietnam hodi mai distribui iha rai laran no em jeral ekonomia komunidade, liu-liu iha seitor agrikultura sei dauk dezenvolve ho diak. ne duni, ita bele dehan katak, distribuisaun traktor la dauk fo impaktu positivu barak ba iha seitor sosio ekonomiku komundiade sira nian. Ne'e hatudu katak, iha failansu husi politika distribuisaun traktor nebe mak governu rasik implementa. problema no failansu hirak ne'e ita bele haree kompletu iha relatoriu peskiza iha livru ne"   Mericio Akara, Directur Luta Hamutuk 




Luta Hamutuk sei produs Livru Peskiza ne'e iha fulan Maio 2012 ne'e  nian laran.  

Jumat, 11 Mei 2012

GOVERNU TENKE TAU MATAN BA KONDISAUN INFRAS-ESTRUTURA IHA ERMERA


 Jornal Independente, Estajiariu

10-05-2012
Jornal Independente, Estajiariu

Dili: Directur ONG LUTA HAMUTUK , Mericio AKARA hateten Governu tenke  tau atensaun urjente ba kondisaun infra-estrutura iha Distritu Ermera.
AKARA dehan bazeia ba diskusaun ne'ebe nia parte hala'o hamutuk ho komunidade iha distritu ne’e nota problema hirak nebe mak komunidade enfrenta hanesan: Estrada kontinua aat, Postu SISKA la iha, problema Edukasaun no Eletrisidade.

Iha diskusaun ne’e nia (AKARA) dehan komunidade lamenta tanba sente Governu laiha intensaun diak atu fo atensaun hodi deteta no resolve problema ne'ebe sira enfrenta. Nia fo ezemplu katak, kondisaun Estrada ne'ebe liga Dili-Ermera no sub-distritu sira seluk ho suku sira  aat hotu.
Iha parte seliuk  AKARA hateten, suku barak mak seidauk asesu ba eletrisidade tanba kompania la harii riin eletrisidade. Ami haree liuliu iha suku Humboe, Legume, Mertutu no Riheu sira nunka sente furak dezenvolvimentu nebe positive tan to’o oras ne’e ai riin eletrisidade latan deit iha estrada ninin kuaze tinan ida ona” hateten AKARA ba jornalista sira iha nia fatin, Farol, horseik 

Tan ne’e AKARA husu ba membru Governu no Parlamentu Nasional (PN) atu vizita  bebeik povu sira ne'ebe hela iha area remotas iha Ermera hodi rona sira nia lian, sente sira nia preokupasaun nune’e bainhira halo planu dezenvolvimentu tenke refleta ba realidade. 
Laos besik elisaun mak rame-rame/nadodon ba iha distritu sira hodi hadau povu nia votus, hateten AKARA.



Kamis, 10 Mei 2012

Kondisaun Infrastruktura iha Distrito Ermera At ba Beibeik


Kablakihun
10-05-2012
Wd


Directur Luta Hamutuk  "Mericio AKARA" hateten iha Komunikadu Imprensa nebe mak halao iha Edifisiu Luta Hamutuk-Farol, Dili, Timor Leste " Ita hotu hatene katak, bainhira ita rona ema temi Ermera, ita komesa hanoin kedas, “Ermera rai ida ne’ebe mak riku tebes ho cafe”. Cafe sai identiku ona ba distrito Ermera iha Timor Leste.

Maske distrito hanesan  Aileu, Manufahi, Liquisa no Ainaro no seluk tan mos iha plantasaun cafe. Maibe, Ermera mak sai ona famouzu ho produsaun cafe. 

Distritu Ermera  nudar distritu nebe ho  nia total populasaun barak iha Timor Leste, depois Distritu dili. Distritu ne'e ho  total populasaun iha tinan 2004 hamutuk ema 107,557 no iha tinan nen (6) nia laran sae 6%, hamutuk ema 114,635 iha 2010 tuir Sensus Uma Kain 2010. Kresimentu ne’ebe sae maka’as konserteza presiza mos dezenvolve sosio-ekonomia mak reflete ba iha objetivu dezenvolvimentu nasional hodi fornese meus moris diak ba povu Ermera. 

Directur Mericio AKARA mos haklean tan; Dezenvolvimentu sosio-ekonomia tenke reflete iha planeamentu distrital nian atu nune’e fornese meus kondisoens ba infrastruktura publiku hodi estimula no fasilita mobilidade ekonomia.

Iha fulan ne'e Luta Hamutuk hala'o  aktividades diskusaun iha distritu  Ermera, atu  hakbesik an ba komunidade sira iha suco hat   (Suco Humboe, Leguimea, Mirtuto no Riheu), nebe hahu halao iha loron  24 to’o 27 de Abril de 2012. Iha aktividade ne'e  Luta Hamutuk fahe informasaun konaba  Fundu minarai, transparensia iha seitor extraktiva industria minarai no gas, akuntabilidade iha orsamentu jeral estadu nomos oinsa povu nia partisipasaun iha dezenvolvimentu nasional. 

Directur Luta Hamutuk Mericio AKARA hateten, liu husi aktividade diskusaun base ne'e, ami rona povu sira nia hanoin  no lamentasaun ba prosesu  dezenvolvimentu iha base, no  mos liu husi aktividade ne'e atu fasilita komunidade ho informasaun hodi nune'e sira bele  partisipa ativu iha prosesu dezenvolvimentu nasional nian. 

Preokupasaun povu Ermera, Mericio AKARA hato'o, ami mos senti bainhira ami iha distrito Ermera iha loron lima nia laran. Kondisaun estrada mak liga entre Dili no Ermera ne’ebe at tebes, nune’e mos kondisaun estrada ne’ebe liga entre sub-distrito no suco sira namdoras tanba taka deit ho rai-mean, estrada-kuak barak no mesak fatuk bo-bo’ot deit. Iha parte seluk, suco barak mak seidauk asesu eletrisidade, ai-rin eletrisidade latan deit iha estrada ninin kuaze besik tinan ida, postu saude “SISCA” la funsiona, escola sira falta profesores no falta fasilidades apredizajen no sel-seluk tan. 

Directur Mericio AKARA mos hato'o pontus konsiderasaun ba Governu, Parlamentu Nasional no mos Presidente Eleitu atu tau konsiderasaun: 

  1. Membro Parlamentu Nasional no membru do Governu atu halo vizita beibeik ba povu sira mak hela iha areia remotas iha Ermera hodi rona sira-nia lian, senti povu nia preokupasaun nomos hanoin diak sira, atu nune’e bainhira halo planu dezenvolvimentu tenke reflete ba iha realidade sira mak povu infrenta.
  2. Ministeriu das Infrastruktura, atu toma responsablidade hodi hadia estrada ne’ebe liga Dili-Ermera ne’ebe nia kondisaun komesa at-liu tan, maske halo rehabilitasaun dala barak ona. Hanesan sentru produsaun cafe iha Timor Leste, presiza halo rehabilitasaun ba estrada sira mak liga entre suco ba sub-distriro sira iha Ermera, nune’e bele hafasil povu no sira-nia produsaun cafe hodi asesu transporte publiku.
  3. Ministeriu das Infrastruktura, atu toma responsabilidade ba ai-rin eletrisidade mak abandona husi kompania sira iha Suco Humboe no Liguimea kuaze besik tinan ida ona no ejiji maka’as ba governu atu hari’i lalais nune’e povu iha areia rurais bele asesu eletrisidade. Tanba povu iha remotas mos iha direitu asesu ba eletrisidade, hanesan mos povu sira mak hela iha villa no Dili. 
  4. Ministeriu Edukasaun atu tau atensaun maka’as ba escola primaria iha Suco Humboe, Mirtutu no Riheu ne’ebe sei hasoru difikuldade ba sala apredinzajen (sala ida alunus liu 40), fasilidades apredinzajen (meja no kadeira), profesores limite no falta fasilidades saniamentu iha escola. 
  5. Ministeriu Edukasaun no ministeriu relevante sira ne’ebe mak halo jestaun ba bolsu estudu, atu fo mos prioridade ba povu nia-oan sira mak hela iha areia remotas hodi asesu bolsu estudu. Ezemplu: povu nia-oan sira iha Suco Mirtuto durante ne’e nunka hetan bolsu estudu. Sira ejiji ba governu atu halo atendimentu ba timor-oan hotu bazeia ba iha valores justisia.
  6. Ministeriu Saude atu re-ativa Postu Saude “Sisca” iha Suco Humboe, tanba fulan ualu (8) ona la-funsiona. Nune’e povu sira difisil tebes atu hetan atendimentu saude.
  7. Ministeriu Administrasaun Estatal no Ordenamentu Territoriu (MAEOT), atu muda sistema projetu PDL ho mekanismu paralelismu ne’ebe mak difikulta tebes suco sira atu hetan projetu iha tinan barak nia laran (Ezenplu: Suco Humboe no Mirtuto). Suco barak mak nunka hetan projetu, kondisaun ne’e hamosu deskontentamentu entre komunidade ho lider komunitariu sira.
  8. MAOET tenki hare’e di-diak bainhira implementa planeamentu ba programa PDD I - PDD II, tanba programa mak Governu sentral halo la kondis ho planu ne’ebe mak hato’o husi Suco. Tuir lolos programa PDD bele en-kaisa mos planu ne’ebe mak halo iha nivel suco nune’e povu bele senti benefisiu husi orsamentu jeral estadu.
  9. MAEOT atu hari’i edifisiu Chefe de Aldeia sira, nune’e estruktura aldeia bele iha fasilidade minimu hodi halo asistensia ba iha komunidade.
  10. Governu liu husi MAEOT atu fo atensaun ba iha insentivu/subsidiu ba Chefe do Suco sira ho nia estruktura tomak iha Suco no Aldeia. Tanba autoridade komunitariu sira la-satisfas ho insentivu ne’ebe governu fo, sira senti ki’ik liu no tenki hein to’o fulan nen (6) mak simu dala ida (Chefe Suco $125/fulan no Chefe Aldeia $80/fulan). Sira la-satisfas tanba membru governu no membru parlamentu sira simu salariu bo’ot la-halimar, prejudika mos folin sasan iha merkadu.  Iha tempu mak hanesan mos sira halo servisu barak iha komunidade nia le’et, halo atendimentu ba servisu ne’ebe mak mai husi ministeriu hotu-hotu no kuaze servisu 24 oras/loron tomak. 
  11. Secretariadu Estadu Juventude e Desportu, atu hari’i sentru treinamentu ba Juventude sira iha nivel suco. Durante ne’e difisil tebes ba joventude sira atu halibur malu no kapasita sira-nia an tanba laiha fasilidade minimu iha sira-nia fatin.



Kamis, 26 April 2012

Orsamentu estadu boot “Povu seidauk sente nia benefisiu”

Kablakihun, 
Dili- (2/4/2012).

Direc, Luta Hamutuk Mericio AKARA
Orsamentu Geral Estadu nebe aprova tinan-tinan ho montante bo'ot, to’o oras ne’e povu kiik sira seidauk sente. Governu seidauk tau prioridade ba iha dezenvolvimentu ekonimia rai laran.

Ita nia orsamentu kada tinan bo'ot mas to'o oras ne’e povu seidauk sente dehan "Directur Luta Hamutuk Mericio Akara" ba jornalista Business Tomor iha edifisiu Luta Hamutuk nian (2/4/2012).


Kondisaun Estrada Sub-distritu Remixio ba Distritu Aileu nian  
Tuir Directur Luta hamutuk (Mericio Akara) oras ne’e Infrastruktura sai problema bo'ot iha distritu, liu-liu konaba Estrada nia kondisaun nebe grave liu ona. Alokasaun orsamentu rasik seiduak hatudu real ba iha baze, tan ne’e Luta Hamutuk husu ba Governu no representante povu iha uma fukun PN tenke kontrola makaas ba iha orsamentu jeral hodi bele hadia dezenvolvientu rai laran.

Mericio Akara fo ezemplu iha nasaun balun nebe dezenvolvimentu la'o diak tanba Governu rasik tau prioridade primeiru ba iha exekusaun orsamentu hodi hala'o dezenvolvimentu rai laran. Timor Leste diferente fali, tanba Governu tau interse liu ba iha festa demokrasi, la tau prioridade ba iha dezenvolvimentu rai laran. 

Tanba ne’e Luta Hamutuk fo hanoin ba Governu atu labele gasta tempu barak liu ba festa demokrasia. Diak liu gasta tempu ba exekusaun Orsamentu Estadu hodi nune’e bele fo benefisiu barak ba ema tomak. Orssamentu Jeral nebe mak gasta agora dadaun ne'e fo benefisia deit ba ema balun la fo benefisia ba povu tomak, tanba Governu Timor Leste gasta tempu barak liu ba festa demokrasia deit 

Mericio Akara hato'o  katak, prosesu alokasaun Orsamentu Jeral Estadu Timor Leste la lao diak. Tuir ekipa survey Luta Hamutuk nia ba alokasaun Orsamentu Jeral Estadu durante fulan hirak nia laran ne’e foin atinji deit 13,5%, rezultadu ne’e bazeia ba Alokasaun Orsamentu Jeral husi item lima (5) iha Orsamentu Jeral mak hanesan: Capital Minor, capital Dzenvolvimentu Infrastruktura, Bens e Servisus no mos seluk tan, maibe iha seitor sira seluk seidauk aloka orsamentu hodi hadia dezenvolviementu rai laran.

Tuir ekipa survey Luta Hamutuk ne’e hateten katak, Orsamentu Jeral ba Infrastruktura balun aloka la liu husi prosesu tenderizasaun, hanesan projectu ba Estrada sira nebe Governu fo ba kompania balun hodi implementa, hanesan hadia Estrada iha Kapital Dili laran nian ne’e.

Aleinde ne’e ko'ordenasaun entre Ministeriu sira nian seidauk diak hodi bele hala'o Dezenvolvimentu, Ministeriu balun sira mos laiha ko'ordenasaun konaba Alokasaun Orsamentu, hanesan bainhira Ministeriu Infrastruktura ba hadia Estrada no halo kanu be Mos nia ne’e kotu, sira la fo hatene ba sekertariu estdao SAS, maibe sira kontinua hadia Estrada ne’e to'o ramata, tanba la iha ko'ordenasaun nebe mak diak entau husi parte SAS nia ne’e mai fali kee Estrada nebe mak hadia ona ne’e hodi troka/hadia kanu  be Mos nia ne’e, nebe sira tenke kee fila fali Estrada ne’e. Hanesan ne’e nafatin, ita nia dezenvolvimentu la la'o, no ita nia nasaun nia moris mak nune’e hela, tanba entre Ministeriu sira la servisu integradu. 
By: Jornal Business Tomor iha (2/4/2012)//--www.lutahamutukinstitute.org  

Jumat, 20 April 2012

Ambassador Fergin spoke at the opening of the seminar “Economic Development in Timor-Leste

Embaixadora Fergin ko’alia iha serimónia abertura ba semináriu nasional “Dezenvolvimentu Ekonomia Timor-Leste: Ohin no Futuru” koordenadu husi Luta Hamutuk, Institutu Timor-Leste ida ne’ebé komete ba justisa ekonómika no partisipasaun públika, ho respeitu ba valor demokrasia, igualdade no transparénsia. Semináriu ne’e hetan suporta husi fundus kiik Embaixada Estadus Unidus nian no partisipante sira inklui organizasaun estudante, ONG lokal, no administrador distritu sira.  
---------------------------------------------------------------------------------
Ambassador Fergin spoke at the opening of the seminar “Economic Development in Timor-Leste: Present and Future” coordinated by Luta Hamutuk, a Timor-Leste Institute committed to economic justice and public participation, with respect for the values of democracy, equality and transparency. The workshop was supported by a U.S. Embassy small grant and participants included student organizations, local NGOs, and district administrators.

Rabu, 04 April 2012

Promoting Social Accountabilty

Dili, Kablakihun 
04-04-2012 (RWI newsletter "April/May 2012")

Wd
 

Ms. Oly (RWI) make apresentation "International standard & code in EI"  
Directur Luta Hamutuk "Mericio AKARA" say that RWI, together with local partners, conducted two workshops to promote social accountability in the extractive industries—one in Phnom Penh, Cambodia, from 9-10 February, and one in Dili, Timor Leste, from 27-28 February. In collaboration with ANSA EAP, RWI has been promoting a social accountability approach in four target countries: Cambodia, Indonesia, the Philippines and Timor Leste.


RWI, together with local partners, conducted two workshops to promote social accountability in the extractive industries—one in Phnom Penh, Cambodia, from 9-10 February, and one in Dili, Timor Leste, from 27-28 February. In collaboration with ANSA EAP, RWI has been promoting a social accountability approach in four target countries: Cambodia, Indonesia, the Philippines and Timor Leste.


Kamis, 29 Maret 2012

GOVERNU FOIN EZEKUTA 13.5% HUSI OGE 2012

Kablakihun-TP 28/03/2012
Wn

Tuir Rezultadu Monitorizasaun ONG Luta Hamutuk (LH) ba Orsamentu 2012, katak Governu Foin Ezekuta 13.5%.

Husi ami nia monitorizasaun ba orsamentu 2012, hahu fulan Janeiru to’o Marsu, governu foin ezekuta 13.5%, husi orsamentu 2012 ho montante billiaun $1.6, informa Direktur Ezekutivu Luta Hamutuk (LH) Merecio Akara iha konferensia Imprensa tersa (27/03) iha Farol Dili.

Tuir nia, ba orsamentu tinan 2012 governu halo planu no programa prioridade ba area hitu, hanesan infrastruktura baziku,dezenvolvimentu Rural,dezenvolvimentu rekursu Humanu,Asesu Justisa inklui buat seluk tan, maibe tanba membrus governu preokupa ho aktividade kampanha ba Presidensia, agora tama segundu ronde no sei iha elisaun Parlamentar ifa ne’e deficil atu governu ezekuta orsamentu hotu.

Tan ne’e, Luta Hamutuk fiar katak Abril to’o Dezembru (fim do ano) governu sei la konsege ezekuta orsamentu hotu diak, tanba membrus ho governu rasik sei infrenta hela aktividade Prezidensial no Legislativa nebe sei prejudika kualidade ezekusaun orsamentu 2012.

Nia haktuir, relasiona ho agenda politika ba festa demokrasia ba elisaun Prezidensial no Parlamentar, LH preokupa tebes ho kualidade ezekusaun orsamentu jeral do estadu ba ano fiscal 2012.

Ami preokupa tebes ho kapasidade governu atu ezekusaun orsamentu jeral ano lektivu 2012. Entertantu Deputadu Bankada Fretilin Inacio Moreira, reforsa katak, sei liu ona trimestral maka governu AMP foin ezekuta orsamentu 2012 atinji 13.5% entaun governu AMP mak tenki responsablidade.

Se ida ne’e akontense, ami sei husu governu AMP lidera husi Primeiru Ministru Xanana Gusmao tenki mai esplika iha Parlamentu Nasional(PN) sa tan elisaun Prezidensial no Parlamentar hau fiar katak sira sei la ezekuta hotu.