Selasa, 04 Oktober 2011

Dili, Timor Post. 30-09-2011 
Kablakihun

Inkapasidade MF (Ministtiriu Finansas) prejudika prosesu implementasaun Pakote Dezemvolvimentu Desentalizasaun (PDD I-PDD II ) ne'ebe selu pagamentus adiantamentu tarde ba projetu ne'ebe implementa ho valor osan U$15'000.00 ba kraik (klasitikasaun A). 

"Bazeia ba rezultadu monitorizasaun ONG Luta Hamutuk katak durante prosesu implementasaun PDD iha Distritu Lautem, nivel sub distritu, suku no aldeia, identifika hahu husi Fulan Janeiro to'o Setembru 2011 projeitu PDD balun to'o agora seidauk bele implementa tanba inkapasidade MF halo pagamanetu." 

Lia hirak ne'e hato'o husi Diretor Exekutivu ONG Luta Hamutuk, Mericio Akara ba jornalista sira iha nia servisu; fatin Farol, Kuarta (28/09). Nia hateten, tuir Prosidementu nebe determina ona iha dekretu PDD I no II to'o Fulan Setembru tenki selu ona. Maibe tanba seidauk selu lider lokal sira, maka sira laiha kapasidade orsamentu atu implententa PDD I to'o II tinan 2011 

Mericio esklarese " tuir infonnasaun ne'ebe sira hetan husi Koordenador KDD no EYAS" Diretor Financas Estatal iha Distritu Lautem, sira kestiona servisu MF ne'ebe to'o agora seidauk bele finansia projetu PDD I PDD II Ministeriu ESTAIAL hato'o ona relatoriu ba MF. To'o agora seidauk iha Pagamentu. 

Proses pagamentu ba PDDl ne'cbe tarde. Tuir Luta Hamutuk nia monitorizasaun sei fo impaktu ba prosesu implementasaun ne'ebe kompania sei la haktuir kontratu data, tanba kompania lokal sira mos infrenta orsamentu ne'ebe mak limite hodi halo projectu. 

Monitorizasaun ne'ebe ekipa Luta Hamutuk hala’o iha Distritu Lautern katak Mericio, identifika ona projetu PDD I – PDD II ne'ebe konsege implementa balu ona. Hanesan projectu ne'ebe tama iha klasifikasau B, C no D (US$ 1 5,000 to'o US$250,000). 

"Tanba projetu ne'e kompania mak implernenta. Maibe la garantia katak projectu sei lao tuir kontratu data no bele prejudika kualidade projectu- Tanba to'o agora seidauk iha pagamentus adiantamente husi MF,"' hateten Maudcio. 

Iha prosesu adjudikasaun projetu PDD, ami Luta Hamutuk mos identifika katak Komisaun Dezenvolvimentu Distritu (KDD) ne'ebe sefia husi Administrador, halo mis-intrepetasaun ba dekretu Lei No.1 8 PDD, liu-liu iha artigu 8 sobre Conflito de lnterese no halo desijaun ne'ebe mak prejudika kompania ne'ebe priense kriteria atu hetan projectu. Tuir infotmasaun husi Estatal no Agensia Dezenvolvimentu Nasionai (ADN) katak desijaun ne 'ebe KDD foti ne’e la tuir Dekretu Lei (ade/mj3) 

Senin, 03 Oktober 2011

Liafuan Inspirasaun

 Dili, 03-10-2011
kablakihun
Lideransa nebe Diak
(Atu sai Lideransa ne'ebe diak, tenke kompri nafatin nia desizaun ne'ebe mak foti ona, maske dala ruma desizaun ne'e halo parta balun la kontente no parte balun la simu dezisaun ne'e)

Kamis, 29 September 2011

MInisteriu Financas Prejudika Implementasaun PDD I & PDD II

Dili, Diario Nasional (29-09-2011)

Implementasaun PDD I & II iha nivel sub Distritu, suku to'o aldeia balun seidauk implementa, tanba Inkapasidade Ministeriu Financas nian. Tuir Monitorizasaun ONG LUTA HAMUTUK hateten hahu husi fulan Janeiro-fulan Setembru 2011 prijectu fiziku PDD balun seidauk implementa tanba jestaun projectu husi Ministeriu financas mak la diak. 

Direktur LUTA HAMUTUK "Mericio AKARA" hateten projecto PDD I & PDD II ninia pagamentu mos sai adianta tanab mos inkapasidade Ministeriu Financas nian. ba Jornalista sira iha nia servisu fatin, Farol (28-09-2011) "AKARA" hateten projectu nebe implementa husi lider komunitaria ho valor 15000 tun ba kraik (Klasifikasaun A). Maibe to'o agora seidauk implementa tanba la iha pagamentu audiantamentu (50%) 

Luta Hamutuk nota katak projecto labele implementa tanba lider komunitariu la iha kapasidade finanseiru atu implementa no depende deit ba orsamentu husi nasional (Ministeriu Financas). "AKARA" argumenta tan iha tinan 2011 Governu preve orsamentu ba PDD I & II ho objectivu politika katak : Atu sei kontribui ba kresimentu ekonomiku, loke kampo de trabalho no lori oportonidade barak ba distritu, sub distritu, suku no to'o aldeia maibe sasukat ne'e la serteja (meleset dari harapan)  

Lee kompletu iha ne'e:



Rabu, 28 September 2011

Inkapasidade Ministeriu das Financas prejudika PDD I & II

Dili, 28-09-2011
10:30 otl 

Direktur Luta Hamutuk Mericio (AKARA) hateten katak;  Bazeia ba rezultadu monitorizasaun nebe mak ekipa peskiza Luta Hamutuk hala'o iha distritu Lautem-sub distritu Lospalos, Implementasaun PDD I & II  liu-liu  iha nivel sub distritu, Suco no Aldeia (PDD I) no Projetu nivel Distritu (PDD II), Luta Hamutuk identifika katak hahu husi Janeiro ate fim do fulan Setembru 2011 projeitu PDD balun to agora sidauk bele implementa, tanba INKAPASIDADE MINISTERIU DAS FINANCAS HODI HALO JESTAUN BA PROJETU PDD (PAGAMENTUS ADIANTAMENTU TARDE). liu-liu projetu nebe implementa husi Lider Komunitariu (Kontratu Komunitariu) nebe ho valor US$15,000.00 ba kraik (klasifikasaun A). Maibe projetu to agora sidauk bele implementa tamba laiha pagamentus audiantamentu (50%). Projetu hirak ne’e labele implementa tamba lider lokal sira laiha kapasidade finanseiru atu implementa no depende deit ba prosesu orsamentu husi nasional (ministeriu das financas), to Setembru ministeriu das financas sidauk halao pagamentus tuir prosedimentu nebe determina ona iha dekretu lei PDD I & II.
 
Direktur Mericio (AKARA) hateten katak objectivu husi Projetu Dezenvolvimentu Desentralizadu I & II mak: Atu hasae no kontribui direktu ba aktividade ekonomiku no mos kontribui ba kresimentu ekonomiku, atu loke kampu de trabalho, no lori oportunidade barak ba distritu, sub-distritus, sukus no to'o aldeias.  hodi nune'e dezenvolvimentu ekonomia iha distritu lao.  Implementasaun PDD  nudar prosesu kapasitasaun ba  Lider Lokal no Emprezarius Lokal sira preparadu liu hodi partisipa iha implementasaun Desentralizasaun nebe tuir politika governu atu implementa iha tinan 2014. 

Direktur ne'e haklaken liu tan katak implementasaun PDD I hanesan kontinuasaun husi PDD tinan 2010 nebe sei implementa hosi MAEOT, maibe orsamentu ida ne’e hanesan Kapital Dezenvolvimentu. Bazeia ba dadus konaba projectu PDD I nebe mak Luta Hamutuk hasai katak; Projectu PDD I (2011) sira ne'e ho total orsamentu  hamutuk $15.5 milhoens ho projectu PDD II ho total orsamentu hamutuk $28.8 milhoens.


Bazia ba Monitoramentu nebe mak Luta Hamutuk, AKARA afirma katak Koordenador KDD no EVAS iha Distritu Lautem sira kestiona servisu Ministeriu das fiancas nebe to agora sidauk bele finansia projetu PDD I no II, kestaun nebe hanesan hato’o mos husi Diretor Financas Estatal, tamba ESTATAL hato’o ona relatoriu ba ministeriu das financas, maibe to agora sidauk iha pagamentus ba PDD iha Distritu. Prosesu pagamentus ba PDD nebe tarde ne’e, tuir Luta Hamutuk nia monitorizasaun katak sei fo impaktu ba prosesu implementasaun, nebe kompania sei lahaktuir kontratu data, tamba kompania lokal sira mos infrenta orsamentu nebe mak limitadu hodi halao projetu. 

Monitorizasaun nebe ekipa Luta Hamutuk hala'o iha distritu Lautem identifika katak projetu PDD I no II nebe konsege implementa balun ona, hanesan projeitu nebe tama iha klasifikasaun B,C no D (US$15,001 ate US$250,000) tamba projetu ne’e adjudika ba kompania mak implementa, maibe nemos la garantia katak projeitu sei lao tuir kontratu data no bele prejudika kualidade projetu, tamba to agora sidauk iha pagamentus adiantamentu husi Ministeriu das Financas.

Iha prosesu adjudikasaun projetu PDD, Luta Hamutuk mos identifika katak Komisaun Dezenvolvimentu Distritu (KDD) nebe chefia husi Administrador, halo mis-intrepretasaun ba dekretu lei No.18 PDD liu-liu iha artigu 8 sobre Conflito de Interese no halo desijaun nebe mak prejudika kompania nebe priense kriteriu atu hetan projetu. Tamba tuir informasaun Luta Hamutuk hetan husi Estatal no Agensia Dezenvolvimentu Nasional (ADN) katak desijaun nebe KDD foti nee la tuir dekretu lei

PDD II (Linha Distribuisaun Eletrisidade laiha Kualidade)
Relasiona ho Implementasuan PDD II iha Distritu Lautem, Administrasaun mos tau kestaun ba tamba projetu eletrisidade ne’e nia prosesu implementasaun la liu husi KDD / Administrasaun Distritu hanesan projetu PDD II sira seluk, maibe implementa / Adjudika husi husi nivel nasiona. Nune implementasaun projetu Linha Distribuisaun Eletrisidade laiha kualidade hanesan; kompania uza Ai-rin tuan no forma ai-rian barak mak kleuk, maske nune administrasaun distritu la bele halo intervensaun tamba sira laiha konhesimentu no laiha kompetensia nebe orienta husi nasional atu halo kontrolu direita.

(Governu (linha Ministeriu) laiha kapasidade atu halo planu ba PDD.)
Tuir informasaun mak ekipa Luta Hamutuk rekoilha KDD no MAEOT katak planu projetu nebe prepara husi nasional (Projetu Linha Ministeriu) kria konfuzaun iha prosesu implementasaun iha disitritu / KDD, tamba projetu balun nebe mak planea husi nasional la haktuir ho realidade / nesesidade orsamentu mak presiza. Ne’e tamba laiha estudu nebe mak profundu (verifikasaun), laiha koordenasaun ho autoridade lokal antes halo planu orsamentu (aloka orsamentu). Konsekuensia husi prosesu mak iha projeitu balun mak tenke kansela, akontese mudansa fatin (lokasi projetu) no mudansa kontratu (la tuir alokasaun insisiu).

Relasiona ho kestaun planeamentu husi nasional, Luta Hamutuk identifika implementasaun projetu balun nebe la haktuir /diferente ho planu no orsamentu iha Livru OGE No.3 ba Distritu Lautem nebe aprovadu iha Parlamentu Nasional, mak hanesan:
Konstruksaun Edifisiu CNE Distritu Lautem (valor kontratu nebe kompania asina US$85,000.00 exede alokasaun inisiu US$80,100.00)
  1. Projetu Rehabilitasaun Bemos iha Suco Lore II – Lautem muda fali ba Suco Bauro.
  2. Planu Monumentu Sub-distritu Iliomar maibe implementa iha Sub-distritu lospalos.
  3. Planu Fura bemos iha centru viveiros permanente florestas iha Suco Parlamentu ho orsamentu US$15,000.00 (Projetu ne’e la tama iha lista projetu PDD nebe prepara husi KDD).
  4. Planu Konstruksaun Canal Irigasaun iha Wedare (Projetu nee laiha/ la tama iha lista PDD nebe prepara husi KDD)
  5. Projetu fura bemos iha Fuiloro ho alokasaun inisiu hamutuk US$15,000.00 maibe kontratu mak kompania hetan hamutuk US$30,000.00
  6. Projetu Luhan Pedet Kaben Habokur, Kabuk no Manga Vasinasaun ho valor kontratu US$142,857.15 maibe projetu ne’e laiha / la mensiona iha planu Livru OGE No.3 aprovadu.
  7. Projetu Konstruksaun uma ba Projetu prosesamentu Mina Nu’u iha Suco Bauro no Suco Mehara-Poros hetan alokasaun orsamentu nebe hanesan (US$15,000.00) maibe fatin projetu / distansia atu tula rai henek ba fatin projeitu nia kustu la hanesan, nune sei bele prejudika kualidade projetu iha fatin nebe ho distansia dok.
  8. Projetu konstruksaun Latrinas ba komunidade Lautem ho alokasaun orsamentu hamutuk US$58,640.00 kansela tamba orsamentu la sufisiente 

Direktur Luta Hamutuk Mericio AKARA; Identifika iha terenu (Distritu Lautem), indika katak iha prosesu orsamental no planeamentu ba PDD, governu laiha estudu profundu antes atu aloka orsamentu. Tamba tuir informasaun mak Luta Hamutuk hetan husi MAEOT katak Projetu konstruksaun nebe linha Ministeriu sira fornese ba MAEOT, barak mak laiha Design, BoQ no espesifikasaun teknika. Nune fo impaktu ba alokasaun orsamentu mak aprova iha Parlamentu Nasional. Bazea ba problema hirak ne’e, Luta Hamutuk fiar katak objektivu Politika governu konaba PDD sei failha no sei kria deit pontensia korupsaun no Nepotismu entre membrus governu no kompania.

(PDD Laiha Kontiudu Desentralizasaun) Hanesan ita hotu hatene katak PDD nudar politika nebe atu prepara autoridade lokal sira iha nivel distritu ba implementa desentralizasaun nebe tuir planu governu sei implementa iha tinan 2014. Maibe husi rezultadu monitoramentu nebe ekipa Luta Hamutuk halao iha Distritu Lautem identifika katak PDD nebe hahu implementa husi tinan fiscal 2010 to 2011, politika ne’e sei labele garantia kapasidade autoridade lokal sira, tamba PDD rasik la-hatudu kontiudu desentralizasaun lolos. Kestaun nee hato’o rasik husi Administrador Distritu Lautem nebe nudar koordenador KDD nebe la satisifeitu ho politika PDD. Tamba prosesu / Jestaun ba PDD sentralizadu / deside hotu husi nivel nasional no husi distritu implementa deit tuir politika husi nasional. Nune durante implementasaun PDD, Adminstrasaun distritu laiha kompetensia atu halo planu no halo desijaun ba prosesu PDD.Administrasaun distritu mos kestiona politika desentralizasaun nebe governu kria, tamba koalia konaba desentralizasaun governu presiza estabelese kondisaun nebe mak komprensivu iha area hotu-hotu. Tamba politika preparsaun nebe governu estabelese ne’e iha rea infrastruktura deit, sei labele garantia implementasaun camara municipiu.

Rekomendasaun husi Luta Hamutuk hodi hato'o ba orgaun governu mak relevante:
  1. Rekomenda ba Ministeriu das Financas hodi hadiak lalais sistema pagamentu ba projetu PDD nebe atraju, tamba prosesu ne’e Luta Hamutuk konsidera impedimentu ba Dezenvolvimentu rai laran.
  2. Rekomenda ba governu, espesfiku ba ministeriu das financas no ministeriu sira seluk, katak antes halo planu orsamentu no aloka orsmentu programa infrastruktura, tenke halo uluk estudu tekniku nebe profundu ba projetu infrastrutkura hodi nune labele kria konfuzaun no mal-jestaun iha prosesu implementasaun.
  3. Rekomenda ba governu atu halo revizaun ba gestaun implementasaun PDD nebe la-hatudu kontiudu desentralizasaun, nune autoridade lokal sira bele iha kapasidade atu simu desentralizasaun iha tinan 2014
  4. Rekomenda ba Ajensia Dezenvolvimentu Nasional nomos Estatal atu halo kontrolu no monitorizasaun nebe forte ba servisu KDD hodi bele implementa lolos prosedimentu adisional ba implementasaun PDD I & II, tamba iha indikasaun katak KDD halo iregularidade iha prosesu implementasaun PDD.
  5. Rekomenda ba governu atu halo revizaun ba mekanismu distribuisaun projetu Eletrisidade nebe akotense iha nivel nasional no fo mos poder ba administrasaun distritu KDD atu hola parte iha prosesu. Husu mos Agensia Dezenvolvimentu Nasional atu halo kontrolu ba projetu linha distribuisaun tamba barak mak laiha kualidade hanesan akontese iha distritu lautem.

Kamis, 22 September 2011

OJE La Reflete Ba Povu Nia Moris “Mericio Akara: OJE Governu Atual Tinan-Tinan Sa’e Makaas ”

timorhauniadoben.com
Quinta-feira, 22 de Setembro de 2011
Jornal Nacional Diario - Kinta, 22 Setembru 2011


Director Ejekutivo Luta Hamutuk (LH) Mericio Akara hatete gasta orsamentu iha governu anterior ho governu atual agora iha buat ida mak diferente katak, governu anterior nia osan tinan ida $240 miloens sa’e ba $450 miloes to’o $600 miloes dolar, ita kompara ho governu atual agora sa’e maka’s liu governu anterior nian, tamba OJE governu anterior tun.

“Governu anterior agora sa’e ho ninia orsamentu annual sa’e makaas, to’o tinan kotuk aloka $80,3 miloens depois tinan ida ne’e sa’e tan ba $1,3 billoens ne’eb defirensia ida mak ne’e, governu anterior nia orsamentu kik no governu atual agora uza orsamentu idake bo’ot,” dehan Akara iha ninia servisu fatin iha Farol.

Nia haktuir tan iha deferensia ezekusaun, governu anterior osan ho montante kiik kada tinan konsege ezekuta kuaze 70% ba leten, tamba orsamentu kiik entaun ita hare realidade sira konsege maniza no sira konsege ezekuta projeitu balun diak.

“Ita hatene katak, orsamentu governasaun atual agora, orsamentu annual kada tinan-tinan sempre boot entaun ita hare ninia ezekusaun hanesan ita halo ninia indikador ba orsamentu tinan kotuk, pruzemplo orsamentu $80,3 milloens kapasidade ezekusaun injeral $80,3 deit hanesan kapital infraestrutura 35% ne’e indikador signifika katak, ezekusaun la maxsimal tanba la konsege to’o 50-50 ne’e seidauk to’o estandar lolos ne’e minimu liu 75% kada tinan tenki ezekuta,” nia esplika.

“Agora ita bele halo komparasaun, Governasaun rua ne’e iha diferensia, tamba iha governu anterior ita konsege haree ezekusaun pozitivu kuaze 50% maibe negativu ka lakonsege ezekuta 50%, ida ne’e hanesan komparasaun injeral, hanesan Governu atual ne’e mos, 40% ezekuta ho 60% la ezekuta entaun diferensia,” dehan Akara..

LUTA HAMUTUK HUSU GOVERNU HAMENUS VOLUME IMPORTASAUN PRODUTU HUSI LIUR

Husi: STL, 22/09/2011 
KABLAKIHUN 


Mericio AKARA
Direitur Luta Hamutuk 
DILI- Direitur Luta Hamutuk, "Mericio Akara" husu ba Governu AMP (Aliansa Maioria Parlamentar) ne'ebe xefia husi Primeiru Ministru Xanana Gusmão atu hamenus importasaun produtu husi rai liur bainhira dezenvolvimentu ekonomia rai laran hetan susesu diak. 

"Ami husu ba Governu atu hamenus importasaun produtu husi rai liur bainhira ita nia ekonomia rai laran hetan susesu no fo benefisiu ba povu agrikultura sira," dehan direitur Luta   Hamutuk ba diariu STL iha nia servisu fatin, Farol, Dili, foin lalais ne'e. 

Tuir Direitur Luta Hamutuk, bainhira Governu hamenus ona volume importasaun produtu husi rai liur, bele fo oportunidade ba povu agrikultor sira fa'an sira nia produtu local iha merkadoria hodi hetan rendimentu nomos bele redus numeru pobreza iha rai laran. 

Akara mos husu ba Governu atu regula/hadia folin produtu local uo hadia estrada para povu agrikultor sira bele fa'an sira nia produtu local iha merkadoria hodi hetan osan hodi responde ba nesecidade moris lor-lolon. 

Iha fatin hanesan ‘Luis da Closta” nudar povu agrikultor iha merkado halilaran husu ba Governu hapara importasaun produtu husi rai liur. Tanba durante ne'e sira fa'an produtu local hanesen fehuk ropa, konsumidores ladun hola tanba produtu mak hanesan husi rai liur nakonu iha Supermarket iha dili laran. "Ami husu ba Governu hamenus importasaun hodi bele fo benefisiu ba ami nia produtu local iha merkadu, tanba sasan produtu husi rai liur mai barak entaun ema  la sosa ami nia produtu local'' katak nia. 

Hatan kona ba ejijensia ne'e, Ministru Turismu Comersiu no Industria (MTCI) Gil da Costa Alves hateten politika Governu atu hamenus importasaun mak realize ona ho programa "Povu Kuda Governu Sosa" hodi lirberta povu husi mukit.

Tanba ne’e MTCI kria politika ida estabelese povu kuda governu sosa hodi fo redimentu finanseiru ba povu agrikultura sira. Ami hare liu povu agrikultor nia produtu local hodi sosa bele fo rendimentu osan hodi sira bele selu sira nia oan nia eskola ou fasilita nesecidade familia iha uma laran tenik nia. Jef

Sang Pemimpin dari Kombatan

Husi: http://www.metrotvnews.com 
KABLAKIHUN
Journalist on Duty (21/9) mengangkat tema "Sang Pemimpin dari Kombatan" yang mengulas Timor Leste dalam memperjuangkan kemerdekaannya. 


Iha reportagen ne'e parte metrotvnews halo intervista ho Direktur Luta Hamutuk "Mericio AKARA" hodi hato'o konaba, problema dezenvolvimentu  atual Timor-Leste nebe la iha mudansas signifikante durante tinan ne'e.