Senin, 15 Agustus 2011

Palavras Inspirasaun "AKARA"

Kablakihun,  13-08-2011
Lideransa  
Hakarak sai ema bo'ot tenke iha esperansa nebe bo'ot no buka Dezafiu nebe bo'ot mos; Hakarak sai ema kiik moris ho esperansa kiik no lalika hasoru Dezafiu nebe bo'ot 

Ho ema bo'ot ita tenke sente bo'ot; Ba fali ho ema kiik ita tenke sente hanesan sira  mos.  


Luta Hamutuk
Bele iha Kritika makaas ba malu, maibe tenke iha korazen atu rona malu, ho ida ne'e mak ita bele to'o ita nia mehi (Unidade),Kritika malu hanesan tradisaun mas tenke iha korazen hodi hadia

Dada ema ho ita nia Matenek ho ita nia Performens haraik an simu ema ho diak. (AKARA)

60% POPULASAUN TIMOR LESTE LA ASESU BAETETRISIDADE


Kablakihun; 
15-08-2011 Jornal Diario Nasional

Intervista Directur Luta Hamutuk "Mericio AKARA" 
Timor Leste restaura ukun an tinan l0 ona (20 Maiu 2002-20 Maiu 2011). Governu troka dala hat ona. Orsamentu estadu ne'ebe "aprova husi Parlamentu Nasional ba tinan-tinan; Miliaun ba miliaun. Ironia liu, dezenvolvimentu infraestrutura baziku sei dook husi povu nia mehi.

Faktus konkreta ne'ebe hatudu momos iha Timor oan nia futar matan mak, to'o ohin loron kondisaun estrada, bee mos, ho eletrisidade, sei sai preokupasaun ba povu ida ne'e.

Tuir relaroriu ONG Luta Hamutuk nian katak, to'o ohin loron kuaze 60% populasaun Timor Leste  seidauk hetan asesu ba eletrisidade. Ba JN Diario iha nia servisu fatin. Sabadu (13/8/2011)

Diretor Ezekutivu Luta Hamutuk, Mericio Akara hateten, nesesidade eletrisidade iha era mundu dijital ne'e importante tebes, maibe kondisaun TL ohin loron sei susar tebes atu hetan asesu ba eletrisidade

Akara sujere ba Governu atu la bele hanoin deit fakar osan tinan- tinan, maibe buka solusaun adekuadu ida hodi rezolve tiha problema eletrisidasde ne'ebe seidauk to'o iha povu remotas nia horik fatin.

Nia espera katak, ho mega projetu Sentral Eletrisidade Oliu Pezadu iha Betano ho Hera bele rejolve ona nesesidade mayoria komunidade nian tia eletrisidade.

Foti Osan iha Banko Amerika Iha oportunidade ne'e, Merieio Akara  mos suzere ba Governu atu foti osan mina rai nian iha Banko Federal Amerika hodi dezenvolve povu ida ne'e.

"Ita nia nasaun ne'e kiik ho populasaun mos kiik kuandu ita maneija didiak osan husi fundu petroliferu ne'e, automatikamente sei lori progresu bo’ot ba povu nia moris," afirma Akara.

Luta Hamutuk nia haree katak. Tempu ohin loron ba Timor Leste la'os osan, kapasidade atu ejekuta Timor oan nia osan rasik husi rekurusu minarais.

Nia hatutan tan Ministerui balun nia osan la ezekuta hotu tamba manajementu la diak. kapasidade atu ezekuta la iha, entaun Ministeriu balun nia ezekusaun orsamental la to'o 100% ne'e laos osan mak laiha maibe kapasidade mak laiha. Cal 

Jumat, 12 Agustus 2011

2011 Governu Tau Prioridades Be'e No Saneamenfu LH Husu Governu Realiza

Kablakihun, Diario Nasional 
11-09-2011 


Diretor Ezekutivu Organizasaun Naun Govermental Luta Hamutuk (LH), "Mericio Akara" husu ba Governu atu realize duni nia programa katak 201 1 tau prioridade duni ba bee no saneamentu. 

"Lolos laos agora ne'e mak prioridade maibe tinan hirak liu ba tenki sai ona prioridade, maibe la buat ida hanesan ita koalia nune'e diak liu tarde duke la halo buat ida tamba ne'e karik Governu tau ona iha prioridade ida ne'e relevante lahalimar maibe buat sira sei hamosu perguntas ida implementa duni ka lae," dehan Mericio Akara ba "IND, iha ninia servisu fatin Farol, Kuarta (10/8). 

Nia hatutan tan importante mak implementasaun ne'e labele tau deit prioridade, maibe ninia implementasaun mak importante tamba buat sira ne'e ita koalia prioridade maibe implementasaun laiha ne'e hanesan deit. 

"Hau hanoin be' mos no saneamentu hanesan nesesidadesbaziku nebe mak iha kualker tempu no kualker tinan tenki sai prioridade duni tamba agora ita hare realidade asuntu rua ne'e Be'e mos no Saneamentu sei sai hanesan problema principal " dehan Akara 

Nia hatutan tan problema Be'e mos no saneamentu sai problema komun iha teritoriu Timor Leste laran tomak se ita lalika hanoin ba positive ita hakarak hanoin deit ba dezenvolvimentu maibe ita hare realidade iha Dili laran ne'e asuntu rua ne'e importante duni. 

Primeiro Be'e mos ba komunidade. Iha Dili laran halerik ba Be'e mos, buka be'e araska, hanesan ita hare iha Becora, ema komesa ke'e be'e hanesan iha Mota tamba ne'e sira antri hein malu atu hetan ne'e jirigen ida ne'e iha becora, hanesan mos iha are  Mascarinhas, iha Fatumeta, tamba ne'e Iha Dili deit Be'e mos sai hanesan problema baziku ida nebe mak komunidade balun sei infrenta satan Saneamentu 

Tamba ne'e kuandu ita hakarak konsentra iha Dili ne'e sidade Dili ne'e hanesan Cidade Rai rahun, ita lao oitoan estrada sira ne'e rai rahun mak sa' e, foer entau realidade ne'e sai hanesan problema orijente ida nebe Governu komesa hanoin ona katak tinan ida ne'e be'e mos no saneamentu sai duni prioridade karik ida ne'e relevante duni, ida ne'e merese atu Governu tau prioridade duni. (cal) 



Luta Hamutuk Rekonese SEOP-SEEAU lha Failansu ba Exekusaun OGE

Kablakihun
Husi: Tempo Semanal 09-08-2011

Organizasaun Naun Governasaun (ONG) Luta Hamutuk rekonese katak, deklarasaun ne'ebe Primeiru Ministru, Kay Rala Xanana Gusmao deklara liu husi revizaun Orsamentu jeral Estado tinan 2011, tuir duni realidade, tanba serbisu Ministeriu Infraestrutura barak mak failla 

Tinan-tinan Orsamentu millaun ba millaun fakar ba area Infraestrutura. Maibe, Povu seidauk sente didi'ak rezultadu ezekusaun iha area refere Indikador ne'e hatudu katak, akontese duni failansu iha Ministeriu Infraestrutura ho ninia sanak, Sekretdriu Estadu Obras Publiku no Sekretariu Estadu Eletrisidade no Urbanizasaun 

"Ezemplu, iha kapital Dili rasik ahi sei lakan mate nafatin, maske tinan - tinan sira sempre investe osan ba setor Eletrisidade hodi ema hotu bele asesu." Dehan Diretor Luta Hamutuk Mericio Akara iha ninia knaar fatin, Palapaso, Dili. (5/8) Tuir dadus husi Luta Hamutuk katak, kuaze 60% populasaun Timor- Leste seidauk asesu ba Eletrisidade. Dala barak Sekretariu Estadu Eletrisidade promesa katak, la kleur tan eletrisidade sei lakan iha Timor tomak, liu-liu Distritu. Maibe la akontese. Nune'e mos, nia dehan sei investe makaas iha setor eletrisidade, hodi harii sentru eletrisidade iha Hera; Betanu, maibe seidauk hatudu rezultadu importante ruma

Akara haktuir, daudaun ne'e iha fatin barak komesa harii ai-rin eletrisidade nian, maibe to'o, ohin loron povu balu seidauk hetan eletrisidade, entaun signifika katak, Sekretariu Estadu eletrisidade hela de'it ho promesa. 

Problema Bee moos 
Aleinde ne'e, problema bee moos sei akontese nafatin iha fatin barak, inklui Kapital Dili. Ezemplu iha Bekora, komunidade sira tenke ke'e fali bee matan iha mota ninin  hodi kuru bee. Nune'e mos iha Fatumeta, tee ne'ebe mai husi kanalizasaun SAS nia la  efetivu, ne'e duni komunidade sira kestiona, tanbasa mak dala ruma bee  mai no dala ruma la mai. Ho razaun hirak ne'e, Akara kestiona katak, sistema atendementu bee moos iha Kapital Dili seidauk la'o di'ak, satan iha Distritu no area rurais. 

Iha area rurais balun  ne'e ema barak tenke la'o kuaze kilometru 2 ou 3 hodi kuru bee moos. 

Problema Estrada 
Progresu dezenvolvimentu iha area Estrada,  liu-liu Estrada rurais, to'o ohin loron nafatin"hela hanesan uluk. Ezemplu ida mak, Estrada husi Liquisa ba Bazartete no Maubesi ba Turiskai ne'ebe to'o agora sei aat nafatin.  La'os de'it ida ne'e, Estrada nasional husi Dili ba Suai, Same, Fleixa tun ba Ainaro no mos iha parte Leste, Estrada Dili ba Lospalos iha tempu Indonezia barak agora komesa aat, tanba manutensaun la di'ak. 

Ida ne'e hatudu katak, osan ne'ebe durante ne'e aloka ba area Estrada hanesan fakar de'it, maib6 la hatene tuir ninia benefisiu ne'e ba se. 

Klaru katak, sira esforsu an duni hodi hala'o serbisu balu, maibe ninia rezultadu povu la sente, tan ne'e sala ne'e husi Governasaun tomak, inklui Primeiru Ministru, la'os ba Sekretariu Estadu na'in rua de'it. 

Failansu ida iha Ministeriu Infraestrutura mak, la hala'o planu manutensaun ne'ebe di'ak. "Se sira iha planu, manutensaun periodiku, fulan 6 dala ida ou tinan I dala ida, konserteza buat hotu bele la'o di'ak. 

Maibe, kuandu la iha entaun Ministeriu ne'e hanesan, Ministeriu Emerjensia, tan ne'e Estrada ida monu sira ba hadi'a, pontu ida monu sira ba hadi'a." Akara fo hanoin ("")

Kamis, 11 Agustus 2011

KABLAKIHUN: Governu AMP La Serteza Lori PIPELINE GREATER SUNR...

KABLAKIHUN: Governu AMP La Serteza Lori PIPELINE GREATER SUNR...: "Kablakihun-Dili, 11/08/2011 Husi: Estaziariu-jornal Independente D iretur Institusaun Luta Hamutuk, Mericio Akara hateten katak, negosiasa..."

Governu AMP La Serteza Lori PIPELINE GREATER SUNRISE mai Timor Leste

Kablakihun-Dili, 11/08/2011
Husi: Estaziariu-jornal Independente

Diretur Institusaun Luta Hamutuk, Mericio Akara hateten katak, negosiasaun "Pipeline Greater Sunrise" sei nafatin iha prosesu laran. "To’o agora negosiasaun seidauk iha mudansa", sei hanesan nafatin ho tinan kotuk.  Timor Leste hakarak pipeline dada mai iha Timor maibe  Governu Australia entrega tiha ona negosiasaun pipeline ne'e ba nia Kompanhia Woodside konaba negosiasaun pipeline. Tan ne’e la iha  serteza katak tinan ne’e pipeline GS bele dada mai   Timor Leste

Esforsu barak mak Governu halo ona hodi dada kadoras Greater Sunrise mai Timor Leste, antes misaun Governu Aliansa Maioria Parlamentar (AMP) remata. Maibe, difisil hela tanba, seidauk iha rezultadu final pozitivu ruma husi negosiasaun entre Governu TL halo ho kompania Woodside.

Diretur Organizasaun naun Governamental (ONG) Luta Hamutuk, Maricio Akara hateten, negosiasaun pipeline (kadoras) sei iha prosesu laran, ne'ebe laiha mudansa ho tinan kotuk. Governo Timor Leste nafatin iha nia pozisaun hodi hakarak dada pipeline mai Timor Leste, maibe husi Governo Australia entegra asuntu ne'e ba kompania Woodside.

"Woodside rasik iha tinan kotuk fo hatene katak. Pipeline diak liu lori ba Australia ka husik namlele iha tasi leten ka Flooting-Liquid Natural Gas (LNG). Ida ne'e sira nia pozisaun no to'o agora seidauk muda," tenik nia.

Maske, husi Woodside fo opsaun rua ba Timor Leste. maibe husi opsaun rua ne'e la hili hotu no tau opsaun ketak-katak, pipeline tenke dada mai iha nasaun Timor Leste. Ne'e duni, atu hetan consensus hamutuk entre parte rua ne'e negosiasaun sei lao hela no presiza tempu naruk hodi bele hetan nia solusaun.

Ne'e duni,  Luta Hamutuk laiha serteza katak, bele hetan desizaun ruma afu dada pipeline mai Timor Leste iha tinan ne'e nia laran. Tanba, parte rua ne'e la, fo ulun ba malu.

Nune'e. "Akara" mos sujere ba Timor Leste hodi halo estudo profundo hodi bele kaer nudar baze legal, atu nune'e bele hatudu ba kompania Woodside katak, atu dada kadoras mai Timor Leste la presiza kustu barak.

"Woodside nia estudu rasik sira dehan, ba Australia ka Floating ne'e mak diak liu ho kustu baratu liu," dehan sira (Woodside). Tanba, tuir Sira (Woodside) nia hatene,  bainhira dada ba Darwin la presiza tan atu harii estrutura foun hodi esplora mina. Tanba, bele utiliza  konstrusaun Bayu Undang ne'ebe mak sei remata iha tempu badak nia laran.

Nudar Timor oan ita optimista, maibe tenke realiztiku uituan. Tanba haree husi prosesu ne'ebe mak la’o hela dala ruma Governu AMP nia tempu to'o 2012. Maibe, estadu Timor Leste bele kontinua negosia nafatin kestaun pipeline tanba, Governu ida bele tuun no seluk bele sae.

Tuir nia, haree husi kapasidade ema balun deit mak hatene konaba kestaun tekniku kona-ba pipeline. Ne'e duni, ekipa negosiasaun presiza aumenta kapasidade tekniku hodi bele fo esplikasaun detallu iha prosesu negosiasaun laran.

Sabtu, 06 Agustus 2011

Poesia "Timor Lorosa’e A nossa Vitoria é o questão do tempo"


18/05/2009
Nivia Saldanha
Hodi loron…
Hodi fulan ho tinan ne’ebe naruk…
Hodi ruin ne’ebe namlekar ho ran ne’ebe sulin hanesan we, tan de’it hakarak sosa
Hakarak hetan de’it liafuan lulik “ ukun rasik-an”

Maubere doben sira…
Loron matan nia roman sa’e dadauk ona…
Hader…loke o matan ho tilun hodi rona ba manu fuik ne’ebe lian…
Hader ona ba…labele toba bei-beik…
Labele fo tan o ulun ba ema sama, o bokur ba ema supa bei-beik.

Labele husik tan ema imperialista mai hamate o nia cultura, mai doko o nia neon,
o nia isin no o nia klamar… 

Maubere doben sira…

Hader…hader…loron matan sa’e ona…
Hader loke o matan hodi kaer rasik o nia kuda talin…
                                                                                 
KABLAKIHUN; 06/08/2011