Jumat, 27 Mei 2011

“Tanba la iha kordenasaun mak diak ho Autoridade Lokal, aktividades Estudo LNG iha Suku Beasu-Distritu Viqueque “Konpaña TOKE EGS” Estraga Peskadores nian Rede no Bero”


Dili, Luta Hamutuk 25-05-2011   

KALAKIHUN “ La iha kordenasaun mak diak ho Autoridade Lokal, aktividades Estudo LNG iha Suku Beasu-Distritu Viqueque “Konpaña TOKE EGS” Estraga Peskadores nian Rede no Bero”

Directur Luta Hamutuk Mericio AKARA
foto KABLAKIHUN
Iha loron 13 fulan Abril tinan 2011 né, ekipa Luta Hamutuk hala’o aktividades Community briefing /diskusaun baze iha Distrito rua, mak hanesan: Distrito Viqueque no Distrito Baucau. Aliende aktividade Community Briefing né, hala’o mos  monitoramentu  ba planu  dezenvolvimentu Industria Petroleum ba area kosta Sul nia, ne’ebe bazeia ba planu IV Governu Timor-Leste ne’ebe atu harí industria Platform LNG nian iha Distritu Viqueque.  Monitoramentu ne’e hala’o hodi hare no obeserva direitamente iha terenu konaba Estabelesementu Industria platform LNG.

Liu husi press release ne'e, Directur Luta Hamutuk "Mericio AKARA" hateten katak planu Dezenvolvimentu ba Industria minarai no gas ba Costa Sul Timor-Leste, nudar parte pratika preparasaun kondisaun Timor-Leste hodi partisipa iha industria Petroleum. Preparasaun ne’ebe mak Governu Timor-Leste hala’o hodi simu Industria Petroleum.  tamba ne'e Governu Timor-Leste aloka ona osan ho montante Milliaun US$6 hodi hala’o estudo ba Platform  LNG nian.  No Fatin ba estudu né kona iha area Aldeia Raitahu-Suku Uma Wain Kraik nian.  Estudo Platform LNG né hala’o husi Kompaña Toke EGS Joint Venture   

Prosesu dezenvolvimentu Platform LNG, tuir planu Sekretario  Estado Rekursus Naturais (SERN) komesa ona hala’o estudu tasi okos (Marine Visibility Study) hodi hatene struktura rai iha tasi okos,  tasi nia klean molok hari platform LNG. Estudu Platform LNG né nudar preparasaun hodi dada pipeline husi possu gas “Greater Sunrise” mai iha Timor-Leste no mos parte ida hodi apoia Industria Petroleum nian iha Tasi Timor.

Directur "Mericio AKARA" mos hato'o nudar pratika ba prosesu Implementasaun Transparensia iha Industria Extractivu iha Timor-Leste, no hodi ganrantia transparensia ba planu Governu ba prosesu Dezenvolvimentu platform LNG iha Timor-Leste; Luta Hamutuk hala’o monitoramentu no observasaun ba fatin nebe mak Governu Liu husi Sekertario Estdao Rekursu Naturais (SERN) deside hodi harí Platform LNG nian né, rezultado monitoramentu né hatudu realidade balun mak hanesan:  Area estudu ba Platform LNG né okupa rai/area husi Suku rua nia mak hanesan;  Suku Beasu no mos area Aldeia Raitahu-Suku Uma Wain Kraik, Distritu Viqueque. Rezultadu Monitoramentu mak hala’o husi ekipa Luta Hamutuk, liu husi intervista ho Autoridade Lokal (Xeve Joventude-Suku Uma Wain Kraik no Komunidade ne’ebe mak partisipa iha Diskusaun publiku/Community Briefing ne’ebe ekipa monitoramentu Luta Hamutuk hala’o iha Suku Uma Wain Kraik.

Fatin estudo Marine Visibility study,
ne'ebe halao husi Kompania TOKE EGS

foto KABLAKIHUN
Directur Luta Hamutuk "Mericio AKARA" hato'o mos rezulado monitoramentu ne'ebe hala'o husi ekipa Luta Hamutuk, mak hanesan:     
o  Bazeia ba preokupasaun husi komunidade no rezultado Intervista né Komunidade no Xeve Joventude no mos Xeve Aldeias Raitahu Suku Uma Wain Kraik, hateten katak Sekretario Estadu Rekursu Naturais (SERN) hala’o sosializasaun iha Distritu Viqueque deit maibe la involve Komunidade ne’ebe mak hela besik area estudu nian né.  Lider Lokal hirak né informa katak husi parte SERN la konvida Komunidade hodi partisipa iha Sosializasaun né.
o  Maske Distritu Viqueque sai sentru ba industria LNG  nian, maibe to’o agora Komunidade rasik seidauk intende didiak saida mak LNG, LNG atu han rai hectares hira? Autoridade Lokal sira mos kestiona sosializasaun ne’ebe mak husi Governu liu-liu parte Sekretario Estadu Rekursu Naturais  (SERN) hala’o, tanba SERN la esplika didiak sa benefisiu mak Komunidade Suku rua né bele hetan husi estabelese industria LNG né. Bainhira ekipa husi Sekretario Estado Rekursu Naturais (SERN) ba sukat fatin ba LNG né mos la iha komunikasaun diak ho komunidade.
o  Bazeia ba kestaun sira ne’ebe mak Komunidade sira hato’o katak bainhira Kompaña TOKE EGS (mak hetan kontratu husi Governu/SERN) hodi halao estudu iha area Aldeia RAITAHU, Suku  Uma Wain Kraik né la iha konesementu husi Xeve Sucu no Komunidade
o  Bainhira Kompaña TOKE EGS hala’o estudu tasi okos, tanba la iha komunikasaun diak ho komunidade nebe mak buka moris husi Peska, Kompaña TOKE EGS né estraga Peskadores né sira nia rede bainhira Komunidade dada rede hodi buka ikan besik iha area estudu né nian. Aliende estraga peskadores sira nian rede né, Kompaña TOKE EGS né mos subar rede nebe mak sira foti husi peskoadores sira ne’e ba rai iha sira nia Ro. Bainira peskadores sira ne’e husi sira nia rede [Manager Toke EGS (Sr. Mark) né  duun fali komunidade mak nauk sira nia ekipamentus ba estudu nian] Manager Kompaña TOKE EGS (Sr. Mark) mos duun matak deit ba Komunidade Aldeia RAITAHU nauk sira nia ekipamentus estudu nian    
o  Komunidade Suku Uma wain Kraik, liu-liu Aldeia RAITAHU kontente tebes ba prosessu Dezenvolvimentu ba Industria Petroleum né maibe sira la simu Manager Kompaña TOKE EGS (Sr Mark) ne’ebe xevia hala’o estudu né la kopera ho kumunidade maibe duni Komunidade ne’ebe mak besik ba area estudu né hodi buka ikan. 
o  Iha loron 11 fulan abril tinan 2011, Kompaña TOKE EGS né estraga Peskador sira nia rede hamutuk 18, (Rede ho kor mutin hamutuk 8 no rede ho kor metan hamutuk 10), sira estraga rede né dada ho Ro ne’ebe rede sira né kotu hotu no estraga mos Komunidade nia bero ne’ebe mak sira uza hodi buka ikan. 

Directur Luta Hamutuk "Mericio AKARA" mos hato'o, bazeia ba Monitoramentu né hateten katak, prosesu estudu ne’ebe mak hala’o husi TOKE EGS, la hala’o sosialisasaun ba Komunidade no mos ba Autoridade Lokais sira, parte SERN hala’o sosialisasaun hanesan liu husi Workshop Regional ba Autoridade Local no mos Sosiadade Civil sira nebe mak iha Distritu Viqueque. Sosialisasaun né hala’o hodi rona Input husi Komunidade no mos Autoridades lokais sira konaba oinsa atu harii Kompaña Mina Nasional. Prosesu monitoramentu né hala’o hodi hare’e prosesu estabelesementu Kompaña Mina Nasional né lao tuir Politika no Objectivuu nasional

Directur Luta Hamutuk "Mericio AKARA" mos hato'o Opiniaun husi Luta Hamutuk ba rezultado monitoramentu, ho pontus-pontus konsiderasaun mak hanesan tuir mai né: 
o  Bazeia ba rezultadu monitoramentu Luta Hamutuk konsidera katak Governu seidauk iha kooperasaun no koordenasaun ne’ebe diak ho Autoridade Lokal sira iha area refere, tanba né falta sosializasaun ba komunidade sira konaba Industria né . Tanba né Governu Liu Husi SERN presiza halao Sosializasaun ne’ebe mak diak no involve Komunidade sira ne’ebe mak hela besik iha area ba Industria LNG nian ne, SERN tenke fo esplikasaun didiak sa benefisiu no dezafiu mak Komunidade sira hetan bainhira harí Indistria LNG né iha sira nia fatin.  
o  Bazeia ba rezultadu monitorizasaun Luta Hamutuk konkluza katak prosesu estudo ba rai iha tasi okos ba Industria LNG nian né halao husi Kompaña TOKE EGS, maibe parte SERN no kompanai TOKE EGS ne’ebe mak halao estudu né seidauk iha kordenasaun ho komunidade ne’ebe mak sei hetan impaktu direita husi industria LNG ne’ebe mak atu harii iha sira nia area; Tanba né presiza halo Kordenasaun ne’ebe diak ho Komunidade refere hodi nuné bele Komunidade bele koopera ho diak no labele impede fali Komunidade nia aktividades peska nian ne’ebe besik iha area peskiza nian né. 
o  Husu ba Kompaña TOKE EGS para labele takaan ba Komunidade, kompanai TOKE EGS tenke koordena ho autoridade lokais sira konaba estudu ne’ebe mak halao, husu ba TOKE EGS né halao komunikasaun diak ho Komunidade no labele defama Komunidade mak nauk sira nia ekipamentus peskiza nian, 
o  Husu ba Kompaña TOKE EGS no SERN para tenke selu lalais Komunidade sira nia rede, ne’ebe mak sira halo at né.
o  Husu ba SERN no Kompenia TOKE EGS para lokea an ba Sosiadade Sivil no Komunidade Viqueque para taumatan no kontrola area peskiza nian né.
o  Institutu Luta Hamutuk husu ba Governu liu husi Secretario Estado Rekursu Naturais (SERN) presiza  kria ekipa negosiator ida hodi haforsa prosesu sosializasaun ba komunidade sira no mos Secretario Estado Rekursu Naturais (SERN) presiza akumula opiniaun/Input husi parte komunidade sira ne’ebe hela iha fatin refere, nuné bele identifika meus hodi rezolve preokupasaun husi komunidade.
o  Estudo ba LNG ne’ebe mak halao husi SERN hamutuk ho Kompanai TOKE EGS presiza involve parte akademia sira, liu-liu parte Sosiolog no Antropolog sira hodi halo Peskiza konaba SOSIAL-KULTURAL ba Industria LNG ne’ebe mak atu harii iha Distritu Viqueque, tanba aprosimasaun social no cultural importante ba dezenvolviemntu ne’ebe mak diak.    

KABLAKIHUN



Selasa, 17 Mei 2011

MERICIO AKARA, "Luta Hamutuk Kontinua Luta Justica Ekonomia

STL,17-05-2011

Tuir Direktur Luta Hamutuk "MERICIO AKARA" hateten katak, Kolai konaba ita nia rekursus naturais tenke ba duni populasaun, benefisia duni ba populasaun, alokasaun orsamentu tenke aloka ba ema hotu para ema iha oportunidade atu hetan osan ruma no sira mos bele partisipa iha sira nia nasaun nia dezenvolvimentu.

Tamba ne'e  Luta Hamutuk mos iha nia misaun ida atu garantia partisipasaun oinsa para lao, laos ba povu iha Dili deit maibe povu iha foho mos tenke partisipa iha prosesu dezenvolvimentu tomak, exemplu halo Klinika, Estrada, halo planu dezenvolvimentu nasional ruma sira tenke partisipa tenke tuir no kontrola.

lee konpletu iha ne'e: 


  

Senin, 02 Mei 2011

LUTA HAMUTUK sei halao Seminar Nasional "Politika Infrastrutura no Rekursu Humanu iha Kontestu Dezenvolimentu Nasional "


LUTA HAMUTUK sei halao Seminar Nasional "Politika Infrastrutura no Rekursu Humanu iha Kontestu Dezenvolimentu Nasional "


Dili,02-05-2011, KABLAKIHUN asesu Info ne'e husi Officer Luta Hamutuk
Relasiona ho estabelesimentu Fundu Espesifiku iha tinan fiskal 2011, Insitutu LUTA HAMUTUK sei halao Seminar Nasional iha Dili (dia 12 de Maio de 2011) ho topiku: "Politika Infrastrutura no Rekursu Humanu iha Kontestu Dezenvolvimentu Nasional" tuir planu Seminar ne'e sei aprezenta Oradores sira husi Governu, Parlamentu Nasional, Peritus balun, Luta Hamutuk rasik & Autoridade Lokal hodi koalia konaba asuntu nebe refere. antes atu realiza programa ne'e LUTA HAMUTUK mos hakarak rona publiku nia opiniun liu husi facebook, tamba dezenvolvimentu nebe mak demoratiku no justu presiza ema hotu nia kontribuisaun no partisipasaun.

Atu garante sustentabilidade dezenvolvimentu nasional no gerasaun iha iha futuru oin mai iha kontestu dezenvolvimentu nasional, governu tenke halao investimentu kapital nebe estratejiku no sustentavel komesa agora. Investimentu kapital iha Seitor Infrastruktura no Rekursu Humanu nudar investimentu nebe Produktivu, strategiku no sustentavel tamba, seitor rua né nudar pilar mak bele garantia sustentabilidade dezenvolvimentu nasional ba oin. katak estadu ho nia infrastruktura nebe mak sufisiente no rekursu humanu nebe mak adekuadu sei bele garantia sustentabilidade Nasional ba futuru.

Hahu husi tinan fiscal 2002-2011, I Governu ate IV governu kontitusional ezekuta ona orsamentu hamutuk biliaun US$4.437 nebe mayorparte orsamentu né nia alokasaun ba iha kategoria despeza Bens e Servisu no Kapital Dezenvolvimentu. Hahu husi tinan fiscal 2005-06 governu Timor Leste komesa hetan ona reseitas husi esploitasaun Mina no Gas iha Tasi Timor, nune defice orsamental nebe akontese kuaze kada tinan ±95% sempre taka husi kontas Fundu Petroliferu Timor Leste, tamba kapasidade reseitas domestika sidauk bele finansia programa dezenvolvimentu rai laran. Wanhira estadu Timor Leste hetan ona reseitas husi esploitasaun minarai, governu komesa tau prioriadades ba iha seitor infrastruktura no rekurus humanu liu husi Programa Investimentu Sektoral (PIS). Nebe nia objetivu atu alksansa prioridades nebe define ona iha Planu Dezenvolvimentu Nasional (PDN) no Millennium Development Goals (MDGs).

Maske orsamentu barak ona mak uza ba dezenvolvimentu rai laran, maibe povu sei kontinua manifesta sira nia nesesidade ba governu. Né hatudu katak orsamentu barak nebe durante governu ezekuta sidauk hatudu impaktu signifikante ba komunidade sira moris loron-loron, liu-liu nesesidades infrastrutkura baziku mak hanesan Estrada, ponte, bemos, rigasaun, eletrisidade, klinika, irigasaun no sst.
Tama ba tinan fiscal 2011 tuir politika IV governu konstitusional defini ona prioridades hamutuk hitu(7), nebe iha prioridades hirak né kontinua koloka nafatin seitor infrastruktura no rekursu humanu nudar programa prioritariu. Atu atinji objektivu Planu Estrategiku Dezenvolvimentu Nasional (PEDN) 2011-2030, katak atu muda Timor Leste husi nasaun nebe ho rendimentu kiik (law income country) ba rendimentu mediu-as/alto (medium-high income country) no diversifika ekonomia husi eskonomia nebe basea/depende ba rendimentu petroleum non-petroleum iha tinan rua nolu (20) nia laran, liu husi politika orsamental tinan fiscal 2011 IV governu konstitusional estabelese ona Fundu Espesifiku rua mak hanesan Fundu Infrastruktura (FI) ho montante aloksaun orsmentu hamutuk miliaun US$317.3 no Fundu Dezenvolvimentu Kapital Humanu (FDCH) ho alokasaun orsamentu hamutuk miliaun US$25.0.

Nudar Luta Hamutuk nebe durante né tau matan ba prosesu Orsamentu Geral do Estadu, apresia ho politika estabelesimentu Fundu Espesifiku né, tamba ho hanoin katak politika né nudar investimentu nebe strategiku no produktivu, maibe Luta Hamutuk mos tau preokupasaun ba asuntu balun mak ladun iha atensaun husi governu relasaun ho estabelesimentu Fundu Espesifiku no mos PEDN nebe sai baze ba Dezenvolvimentu nasional. hanesan preparasauun governu intermus kapasidades ministeriu hodi implementa Fundu Espesifiku sidauk sufisiente no Sistema Aprovisionamentu Publiku nebe sidauk lao diak.

Fundu espesifiku la-hatudu kalkulasaun detallu retornu investimentu iha mediu no longo praju, tamba tuir Luta Hamutuk nia hanoin katak investimetnu nebe mak utiliza osan husi minarai tenke hare mos oinsa retornu investimentu iha future hodi nune bele garantia sustentabilidade fundu minarai. Tamba né investimenti iha seitor rekursu humanu (FDCH) presiza iha kalkulasaun kualitativu ba rekursu humanu hira mak sei produs (output). Inisiu kedas Luta Hamutuk preokupa ona PEDN uza nudar baze ba planu Orsamentu Geral do Estadu 2011-2030, tamba PEDN rasik laiha aprovasaun husi Parlamentu Nasional nudar orgaun legislative nebe reprezenta povu. preokupa mos ho knar Agensia Dezenvolvimentu Nasional (ADN) nebe Sidauk iha dekretu lei atu define nia knar. Luta Hamutuk mos kestiona distribuisaun programa kapasitasaun iha FDCH nebe barak liu aloka ba membrus do governu. Tamba tuir Luta Hamutuk nia hanoin katak kapasitasaun né mos presiza hare ba iha seitor privados sira hanesan kapasitasaun skill ba Agrikultor, Peskas, Juventude, grupo feto sst, hodi sira mos bele kontribui sira nia kapasidade ba dezenvolvimentu nasional.

Durante servisu Luta Hamutuk ba monitorizasaun projeitu infrastruktura husi nivel nasional, Distrital no Suco indentifika problema barak mak akontese hanesan; infrastruktura laiha kualidade, partisipasaun autoridade loka no komunidade iha proses planeamentu no implementasaun sidauk maximu, projeitu balun la tuir nesesidade / priroridade komunidade, distribuisaun projeitu laiha balansu, implementasaun projeitu laiha kontrolu, laiha kooperasaun diauk entre implementador projetu ho komunidade no sst. Problema hirak né Luta Hamutuk konsidera nudar obstaklu bot nebe presiza hetan atensaun husi governu sentral hodi buka solusaun atu resolve.
Ho preokupasaun lubun bot nebe ami mensiona iha leten, Luta Hamutuk hanoin katak presiza duni kria momentum ida hodi entidade tomak iha Timor Leste bele fo hanoin no troka ideias ba malu. Ho rajaun né duni mak Luta Hamutuk hakarak halao Seminar Nasional nudar momentu ida atu ita hotu bele troka ideias hamutuk hodi bele hetan solusaun alternativas hodi Dezenvolve iha Republika Demokratika de Timor Leste ida né iha future oin mai. . Aluta Kontinua!!!!

Minggu, 01 Mei 2011

Intervensaun Directur LUTA HAMUTUK "MERICIO AKARA" iha Inkontru Core group EITI iha Nivel ASEAN

Ohin, 01 de Maio de 2011, Directur Luta Hamutuk "MERICIO AKARA" hahau hala'o Inkontru Core Group EITI ASEAN nain. Inkontru Core Group EITI ASEAN ne'e  realiza iha Jakarta-Indonesia.


Objectivu Inkontru ne'e nudar parte Desiminasun EITI ba iha Regiaun ASEAN. Partisipantes Inkontru Core Group ne'e mai husi representante Organisazaun Civil sira husi Nasaun mak hanesan : Cambodia, Burma, Vietnam, Indonesia no Timor Leste.  Enkontru Core Group EITI ne'e  organiza husi IESR no RWI. 


Aleinde Inkontru Core Group ne'e  Directur Luta Hamutuk "MERICIO AKARA" sei halo Inkontru ho  Deputy Director RWI nian, inkontru nudar parte husi oinsa atu hametin Luta Hamutuk nian networking iha Nivel Internasional nian. 

Jumat, 29 April 2011

Intervensaun LUTA HAMUTUK iha ASEAN

Loron 30/04/2011. Direitur Luta Hamutuk "MERICIO AKARA"   halao inkontru iha Indonesia konaba EITI, inkontru ne'e sei hala'o hamutuk ho membru "Core Group ba Extrative Industri (E I)"  iha Regiaun ASEAN, inkontru ne'e sei relaiza iha  Jakarta-indonesia.



Minggu, 24 April 2011

Aktividades Breifing Luta Hamutuk iha Distritu Viqueque no Distritu Baucau

Iha loron 12-15 fulan Abril 2011, Luta hamutuk halao aktividades desiminasaun Informasaun konaba rikusoi (mina no gas) Timor-Leste, Orsamentu Geral Estado (OGE), EITI no mos Oinsa hasae pertisipasun Komunidades hodi partisipa iha prosesu Dezenvolviementu Nasional. 

Aktividades Diskusaun/Briefing ne'e halao iha Suku hat (4), iha Distritu rua mak hanesan: 
Distritu Viqueque; diskusaun ba desiminasaun informasaun ne'e halao iha Suku Dilor, Suku Uma Wain Kraik  no mos iha Distritu Baucau; halao iha Suku Hatu Haco, Suku Caibada

Directur Luta Hamutuk "Mericio AKARA" esplika Objektivu husi
Diskusaun popular/briefing ne'e, no mos hato'o Misaun no Visaun Luta Hamutuk ba
partisipantes sira antes hahu diskusaun/Briefing ne'e.
Partisipantes antusias tebes hodi partisipa iha diksusaun/briefing.
 Partisipantes mos intersante tebes atu hatene informasun
 kona ba rikusoin hanesan (Mina no gas) no mos
Orsamentu Geral do Estado, oinsa lalaok
Transparensia iha industria iha Timor Leste (EITI)

Partisipantes mos hato'o sira nia difekuldade, mak hanesan:
Sira nia estrada sei at, susar asesu ba Be Mos, Elestrisidade no mos menus Aihan
tanba Mudansa Klimatika. Komunidades mos husu ba Luta Hamutuk bele hato'o siura nia
preokupasaun ne'e to'o ba iha nasional
  
Aktividades Diskusaun/Briefign ne'e fo prioridades ba
Partisipasaun Feto sir hodi partisipa iha  Diskusaun/briefing ne'e.  
Iha sesaun Diskusaun nian, partisipantes sira  hato'o perguntas no iha debate
 makaas entre fasilitator no partisipantes, konaba osan husi Mina no gas barak tebes,
maibe tamba sa estrada sei dauk bele hadia, tamba sa mak komunidades seidauk bele asesu ba Elestrisidade, no sst..?
Partisipantes Diskusaun husi Suku   Caibada-Distritu Baucau Timor Leste
 hatoo perguntas konaba oinsa lalaok Execusaun OGE?
Diskusaun/briefing iha Suku Caibada, Sub-Distritu
Baucau, Distritu baucau-Timor Leste 

Partisipantes iha Diskusaun/Briefing iha Suku
Hatu Haco Sub-distritu Venilale, Baucau
Timor-Leste  
 
Foto Hamutuk depois de Diskusaun/Briefing iha
Suku Hatu Haco-Sub Distritu Venilale
Distritu Baucau
Ekipa Briefing Luta Hamutuk, hala'o Evalusaun ba
Aktividades Briefing nebe mak halao iha Distritu Rua ne'e
depois aktividades Briefing ramata 


Sabtu, 09 April 2011

Dezenvolvimento Supply Base hodi Fasilita Industria Minarai no Gas: Guverno seidauk halo konsultasaun no koodenasaun ho komunidade sira iha Distrito Covalima


Dili, 07-04-2011

Diretur Luta Hamutuk "MERICIO AKARA" hateten Industria Supply Base/baze de apoio nudar parte ida husi pratika ba preparasaun kondisaun Timor-Leste hodi partisipa iha industria Petroleum. Preparasaun nebe mak Governu hala’o hodi simu Industria Petroleum mak hanesan:  Governu  hala’o ona estudo konseptual ida hodi harí Industria Supply Base, Estudo ne’e hala’o husi Sekretario Estado Rekursus Naturai (SERN).  Bazeia ba SERN nian estudo identifika ona fatin hodi harí Industria Supply Base; Industria Supply Base sei harí iha area Suku Camanasa entre Aldeia Fatuisin no Aldeia SamFuk.

Direetur Luta Hamutuk "Mericio AKARA" mos hateten katak prosesu estabelesementu Industria Supply Base tuir planu Sekretario  Estado Rekursus Naturais (SERN) komesa atu hadia Aero Portu iha Distritu Covalima no Ekipa tekniku husi Sekretario Estado Rekursus Naturais (SERN) rasik hala’o ona survey hodi sukat fatin hodi harí Industria Supply Base inklui mos atu harí Portu. Industria Supply Base ne’e hala’o hodi garantia partisipasaun Timor-Leste iha Industria Petroleun nian no mos parte ida hodi apoia Industria Petroleum nian iha Tasi Timor no mos garante pipeline bele dada mai Timor-Leste.

Estabelesementu Industria Supply Base sei harí iha Distritu Covalima, bazeia ba monitoramentu nebe mak hala’o husi Luta Hamutuk, Industria Supply Base ne’e sei okupa rai hectares 400, signifika Industria ne’e sei okupa area husi Suku rua nia mak hanesan Suku Suai-Loro no mos Suai-Camanasa. Monitoramentu ne’ebe hala’o husi ekipa Luta Hamutuk liu husi intervista direita ho Autoridade Lokal iha Distritu Suai mak hanesan : Xeve Suku Suai Loro, Xeve Aldeia Fatu isin-Suku Camanasa no mos Pontu Focal Luta Hamutuk husi Suku Camanasa. 

Rezultadu Monitoramentu
Bazeia ba rezultadu monitormentu no mos observasaun nebe hala’o husi Institutu Luta Hamutuk, bainhira halo intervista ho Autoridade lokal (husi Suku Suai Loro, Suku Camanasa Aldeia FatuIsin no SamFuk) realidade hatudu katak:
  1. Bazeia ba rezultado Intervista ne’e Autoridade Lokal sira no mos Pontu Fokal Luta Hamutuk iha Suku Camanasa no Suku Suai Loro hateten katak Sekretario Estadu Recursu Naturais (SERN) nomos Sekretario Estadu Formasaun Professional e Emprego (SEFOPE) hala’o duni sosializasaun iha Distritu Covalima konaba Industria Supplay Base, maibe sosializasun nebe mak hala’o la involve komunidade husi Aldeia Fatuisin no mos Aldeia SamFuk. Lider Lokal hirak ne’e informa katak husi parte SERN la konvida Komunidades hodi partisipa iha sosializasaun ne’e. No SERN konvida deit ema nebe mak SERN identifika hodi partisipa  iha Sosializasaun ne’e.
  2. Maske Distritu Covalima sai centru baze de Apoiu/Supply Base  maibe to’o agora komunidades rasik seidauk intende didiak saida mak Baze De Apoio/Supply Base, no supply Base ne’e atu tau saida. Autoridade Lokal sira mos kestiona sosializasaun nebe mak husi Governu (SERN) halao, tanba SERN la esplika didiak sa benefisiu mak Komunidades Suku rua ne’e bele hetan husi Industria supply base/Baze de Apoio ne’e. Bainhira ekipa husi Sekretario Estado Recursu Naturais (SERN) ba sukat fatin harí Supply Base, la husu ba tos no  natar nain nebe mak sira nia tos no natar tama iha area Industria Supply Base ne’e.  

Direturi Luta Hamutuk "Mericio AKARA" hato'o mos opiniaun husi Luta Hamutuk:  
Bazeia ba rezultadu monitorisazaun ba prosesu estabelesementu industria Supply base iha Distritu Suai Luta Hamutuk hato’o pontus importante nebe presija konsidera. Pontus konsiderasaun mak hanesan tuir mai ne’e: 
1.     Bazeia ba rezultadu monitoramentu Luta Hamutuk konsidera katak Governu seidauk iha kooperasaun no koordenasaun nebe diak ho Autoridade Lokal sira iha area refere, bainhira halo sosializasaun ba komunidade sira. Tanba ne’e Governu Liu Husi SERN presiza halao Sosializasaun nebe mak diak no involve Komunidades sira nebe mak hela besik iha area ba Industria Supply Base nian ne’e, no SERN tenke fo esplikasaun didiak sa benefisiu no dezafiu mak komunidades sira hetan bainhira harí Indistria Supply Base ne’e.
2.     Bazeia ba rezultadu monitorizasaun Luta Hamutuk konkluza katak prosesu harí Supply Base seidauk lao ho diak, tanba SERN seidauk involve komunidade nebe mak sei hetan impaktu direita husi industria Supply base ne’e iha prosesu sosializasaun iha baze.
3.   Institutu Luta Hamutuk husu ba Governu liu husi Secretario Estado Rekursu Naturais (SERN) presiza kria ekipa negosiator ida hodi haforsa prosesu sosializasaun ba komunidade sira no mos Secretario Estado Rekursu Naturais (SERN) presiza akumula opiniaun/Input husi parte komunidade sira nebe hela iha fatin refere (Suai Loro no mos Suai Camanasa), nune’e bele identifika meus hodi rezolve preokupasaun husi komunidade.