Rabu, 30 Maret 2011

Directur Luta Hamutuk MERICIO AKARA, nia intervensaun iha Nivel ASEAN

Manila Iha loron 29 too 31 fulan  March tinan 2011, Directur Luta Hamutuk Partisipa  iha Regional Seminar on Citizen Assessment of Democracy



Kamis, 17 Maret 2011

Alokasaun Projektu OGE Tinan 2011 ba Sub Distrito Bazartete Seidauk Refleta Komunidade nia Nesisidade


Alokasaun Projektu OGE Tinan 2011 ba Sub Distrito Bazartete Seidauk Refleta Komunidade nia Nesisidade


Intrudusaun

Mericio Akara
Diretur Luta Hamutuk
Tinan 2011 Komite/KMSPDI kontinua halo monitoramentu ba alokasaun projektu iha Distrito Liquisa ho total projektu 38. Projektu hirak né aloka husi kategoria orsamentu capital grant no despezas kapital dezenvolvimentu. Husi kategoria orsamentu rua né kada kategoria hetan alokasaun projektu hanesan tuir mai né: Capital Grant hetan alokasaun projektu 7 no Despezasa Kapital Dezenvolvimentu hetan alokasaun projektu 31 (Livru proposta OGE 2011 no.3). Husi total alokasaun projektu hirak né kada sub distrito hetan alokasaun projektu hanesan tuir mai né: Sub Distrito Liquisa hetan alokasaun projektu hamutuk 13, Sub Distrito Bazartete hetan alokasaun projektu hamutuk 13, no Sub Distrito Maubara hetan alokasaun projektu hamutuk 12.
     
Total alokasaun projektu 13 ba Sub Distritu Bazartete sekretariadu tekniku komite identifika katak alokasaun projektu husi kategoria capital grant hamutuk projektu 4 no dezpezas kapital dezenvolvimentu hamutuk projektu 9. Husi lista projektu nebe aloka ba Sub Distrito Bazartete, komite sei fokus hodi halo monitorizasaun ba projektu 6 hanesan iha tabela tuir mai né:
No
Tipo Projektu
Orsamentu ($,000)
Sukus
Ministeriu
1
Konstruksaun Sistema bemos solar Cell iha Suco Leorema Sub-Distrito bazartete-Liquica
180
Suco Leorema
MI
2
Konstruksaun Sistema bemos iha Aldeia Caicoleto –Suco Metagou –Bazartete,Liquica
120
Suco Metagou
MI
3
Perfurasaun be’e mos iha Suco Lauhata ,Bazartete-Liquica
160
Suco Lauhata
MI
4
Konst.Posto SISCA Maumeta Lau Suco Maumeta
33
Suco Maumeta
MAEOT
5
Konstruksaun Be’e mos ba Aldeia 5 iha Suco Ulmera 
27
Suco Ulmera
MAEOT
6
Konstruksaun EP Filial Hunbuti Suco Tibar
35
Suco Tibar
MAEOT

Observasaun Luta Hamutuk/Komite
Bazeia ba monitoramentu input iha leten Luta Hamutuk ho komite hakarak hato’o nia opinaun hanesan tuir mai né:
  • Alokasaun projektu ba Sub Distrito Bazartete seidauk refleta didiak nesesidade komunidade, tamba ladun iha konsultasaun nebe diak.
  • Alokasaun projektu ba Sub Distrito Bazartete barak maibe la iha alokasaun projektu atu halo kontruksaun estrada nebe liga sub distrito Bazartete ho sub distrito liquisa nebe nia kondisaun la diak
  • Kondisaun eskola filial pre sekundariu Fatumasi nebe nia kondisaun la favoravel hodi halao prosesu aprendizajen maibe la iha alokasaun orsamentu hodi hadia eskola né.
  • Kondisaun eskola primaria filial Fahilebu nebe menus sala maibe la iha alokasaun orsamentu hodi aumenta sala ba eskola filial né.
  • Alokasaun projektu ba Sub Distrito Bazartete seidauk iha balansu tamba laiha alokasaun projektu ba seitor agrikultura nebe importante tebes ba komunidade.
  • Alokasaun projektu nebe la iha balansu sektoral ikus mai sei hamosu deit disigualidade sektoral iha prosesu dezenvolvimentu nebe halo dezenvolvimentu la lao harmonia
Rekomendasaun
Bazeia ba monitoramentu no opinaun hirak iha leten Luta Hamutuk no Komite hakarak rekomenda ba Governu  hanesan tuir mai né:   
  • Rekomenda ba Governu wainhira halo planu tenke bazeia ba konsultasaun ho komunidade, atu nune alokasaun projektu bele responde duni komunidade nia nesisidade
  • Rekomenda ba Ministeriu Edukasaun atu aloka orsamentu hodi rehabilita eskola filial pre-sekundariu Fatumasi nebe nia kondisaun la diak atu halao prosesu aprendizajen
  • Rekomenda ba Ministeriu Edukasaun atu aloka orsamentu hodi aumenta sala ba eskola primaria filial Fahilebu nebe sei menus sala
  • Rekomenda ba Ministeriu Infrastruktura atu halo kontruksaun ba Estrada nebe mak liga Sub Distrito Bazartete ho Sub Distrito Liquisa atu nune bele fasilita diak liu komunidade nia asesu ba merkado, Saude, Edukasaun no servisu polisia nian ba siguransa.
  • Rekomenda ba Ministeriu Agrikultura atu halo planu mos ba dezenvolvimentu agrikultura iha Sub Distrito Bazartete hanesan kafe nebe potensia boot tebes maibe seidauk iha atensaun
  • Rekomenda ba Governu atu halo planu dezenvolvimentu integradu atu nune labele hamosu disigualidade sektoral
KABLAKIHUN.blogspot.com

Estabelesementu PETRONATIL. E.P Timor-Leste


Estabelesementu National Oil Company (PETRONATIL. E.P)

 Dili, 16, KABLAKIHUN.blogspot.com

Rezultado husi monitoramentu nebe  mak halao husi LUTA HAMUTUK ba planu Governu ba Estabelesementu PETRINATIL E.P Timor-Leste nian nebe mak KABLAKIHUN.blogspot.com asesu mak hanesan: 
  
Tuir Directur Luta Hamutuk (MERICIO AKARA) hatenten katak; Dezenvolvimentu area Industria mina no gas nudar responde preokupasaun hodi kontrola rikusoin Timor-leste, rikusoin ne’e nudar prosperiadade Estado no sai hanesan fundamentu Ekomonia Timor-Leste nian. Objective Dezenvolvimentu area Industria minarai no gas hodi hasae rendimentu Ekonomia Timor-Leste. Nudar pratika Estado Timor-Leste hodi partisipa direitamente iha aktividades Petroliferu nian.  

MERICIO AKARA mos hateten katak Estabelesementu PETRONATIL E.P ne'e bazeia ba Lei Actividade Petroleum nebe sai Fundamentu ba Governu Timor-Leste hodi halo dekretu Lei ida sai baze ba Estabelesementu Kompania Mina Nasional Timor-Leste nian, bazeia ba proposta Decreto-Lei no / 07de 2007 ba Estabelesementu Kompania Mina Nasional (Estatutos da Petróleo, Gás E Energia de Timor-Leste–Petrotil E.P.) hodi kontribui ba dezenvolvimentu Ekonomia Timor-Leste, hasae teknologia no dezenvolve rekursu humanau nebe diak hodi garante dezenvolvimentu rekursus naturais nian.      

Parte Sekertariu Estado Rekursu Naturais  hala’o ona konsultasaun ba Dekretu Lei ne’e, hodi rona opiniaun husi komunidades, no rona komunidades sira nia sujestaun konaba oinsa atu harii Kompania Mina nasional ida no oinsa Kompania Mina Nasioanal ne’e funsiona. Dekretu Lei ne’e agora iha prosesu diskusaun iha nivel Konseillu Ministru. Bazeai ba dekretu Lei ne’e, Institusaun Luta Hamutuk hala’o monitoramentu ba prosesu Estabelesimentu Kompania Mina Nasional Timor-Leste (PETRONATIL.E.P), no Luta Hamutuk konsege rekolla dadus/informasuan konaba Estabelesementu Kompania Mina Nasional mak haensan:  

Rezultadu Monitoramentu nebe mak Institutu Luta Hamutuk hala’o mak hanesan: 
Bazeia ba rezultadu monitormentu nebe mak hala’o husi Institutu Luta Hamutuk, bainhira partisipa iha prosesu Sosializasaun no mos hala’o monitoramentu ba prosesu  Estabelesementu iha Sekertario Estado Rekursu Naturais (SERN), realidade hatudu katak:       
  1. Kompania mina nasional nia knar atu partiisipa iha prosesu dezenvolvimentu industria minarai no gas nian iha Timor-Leste. Aktividades husi kompania mina iha tinan 5 nia laran mak hanesan: Kompania mina nasional hala’o klean liu tan Estudu Viabilidade ba aktividades petroleum nian, partisipa iha aktividades transportasaun minaria no gas nian hanesan, LNG, Refinery, Supply Base, no komersial ba produsaun nian. Partisipa kompania mina iha aktividades petroleum ne’e ho montante 20% iha aktividades esplorasaun no produusaun mina no gas nian iha Timor-Leste no mos iha tasi Timor.
  2. Kompania mina nasional hetan finansimentu husi OGE, finansiamentu ne’e ho montante US$ Milliaun 2 bazeia ba Dekretu Lei ne’e kompania mina nasional  hetan fundo no bele kria fundus reserve ida hodi Investe iha projetus aktividades Petroleum nian, kriasaun fundo rezerva ne’e hodi atende despezas bainhira kompania mina partisipasaun no halao aktividades operasaun petroleum nian.
  3. Preparasaun Rekursu Humanu seidauk masimu tanba la iha treinamentu ba Timor Oan hodi hasae konesementu Timor Oan atu bele partisipa iha Aktividade Petroleum nian, Bolsus Estudus ba Timor oan ba iha area Minarai no gas nian sei limitadu.
Prosesu estabelesemintu Kompania Mina Nasional, parte SERN hala’o ona sosialisasaun liu husi Workshop Regional ba Autoridade Local  no mos Sosiadade Civil. Sosialisasaun ida ne’e hala’o hodi rona Input husi Komunidades no mos Autoridades lokais sira konaba oinsa atu harii Kompania Mina Nasional. Prosesu monitoramentu ne’e hala’o hodi hare’e prosesu estabelesementu Kompania Mina Nasional ne’e lao tuir Politika no Objectivuu nasional

Opiniaun Luta Hamutuk:     
Bazeia ba rezultadu monitorisazaun ba prosesu estabelsementu Kompania Mina Nasional ne’e, Luta Hamutuk hato’o Pontus konsiderasaun ba prosesu estabelesimentu Kompania Mina Nasional. Pontus konsiderasaun mak hanesan tuir mai ne’e:
  1. Bazeia ba rezultadu monitoirizasaun husi LUTA HAMUTUK konkluza katak prosesu atu harí/Estabelesemento Kompania Mina Nasional seidauk lao didiak tanba Lei ba NOC rasik seidauk Aprova, tanba ne’e labele halo investimentu Orsamentu barak ba Kompania Mina Nasional.  Tanba ne’e kompania mina define uluk nia strategy ba investimentu nian ne’e, kompania mina halao investimentu iha parte nebe mak sai prioridades ba iha tinan 5-10 mai,
  2. Finansiamentu ba Kompania mina nasional, presiza injecta husi OGE iha primeira fase. Kompania mina presiza define investimentu iha area nebe no investimentu mak atu halo tuir kapasidade Timor-Leste no tuir kondisaun Timor-Leste. Hodi nune’e investimentu nebe mak halao bele fo retornu diak ba Timor-Leste.
  3. Presiza  hala’o sosializasaun barak konaba Kompania Mina Nasional no mos objective Kompania Mina Nasional ne’e, presiza akumula opiniau/Input husi parte Akademik/universitariu sira iha Timor-Leste no mos komunidade em geral
  4. Antes estabelese Kompania Mina Nasional husu ba parte SERN para fasilita treinamentu barak ba Timor Oan no SERN halao konsultasaun ba Universitariu sira iha Timor-Leste hodi fo kapasitasaun iha area manajementu no mos area nebe mak relevante ho Petroliferu nian hodi nune’e bele prepara Rekursu Humanu iha future bele compete iha area industria minarai no gas nian.
 KABLAKIHUN.blogspot.com 

Kamis, 03 Maret 2011

Profile Directur LUTA HAMUTUK "Mericio Juvinal Dos Reis "AKARA""



Mericio Juvinal Dos Reis, ho idade 37, ho naran amor   "AKARA", moris iha Sub-Distrito ILIOMAR iha loron 19 Janeiro 1974. AKARA kompleta nia Estudu Antropolojia iha Universidade Indonézia (UI) Jakarta. Agora dadaun nia nudar Direitor Institutu Luta Hamutuk. AKARA bele koalia Lian "Tetum, Espanol, Indonézia no Inglesh". Nia remata nia Escola Primaria No 1 iha Sub-Distritu ILIOMAR, Escola Pre-secundaria katoliku João Paulo II ILIOMAR no Escola Secundaria No 1 Dili (SMAN 1 DILI). 





Dili; Timor POST,01-03-2011

Jumat, 25 Februari 2011

Directur Luta Hamutuk Mericio "AKARA": Timor-Leste Mantein ho Dolar

Timor Post, 25-02-2011

Directur Luta Hamutuk Mericio "AKARA" hateten katak, Ita lalika ansi atu iha moeda rasik. Kontinua de'it ho Moeda ne'ebe mak uza tiha ona hodi hametin liu dezenvolvimentu ekonomia rai laran.

"AKARA" hatoo kestaun ne'e relasiona ho Governu nia planu atu Harii banku Centra iha Timor-Leste ne'ebe ho intensaun loke dalan atu iha Futuru Timor-Leste bele iha moeda rasik.





   

Jumat, 18 Februari 2011

KARTA POPULAR: Rezultado Diskusaun ho Komunidade: Sub-Distritu ILIOMAR (Suku Iliomar I, Suku Iliomar II no Iliomar Postu) 31/Janeiru-02 Fevereiru 2011



 Dili, 18-0202011  
www.lutahamutukinstitute.org


Directur Luta Hamutuk Mericio AKARA
Apresentasi Materia Diskusaun konaba EITI iha
Sub-Distritu ILIOMAR
Directur Luta Hamutuk "MERICIO AKARA" hateten iha prosesu Diskusaun hamutuk ho Komunidades Sub-Distritu ILIOMAR;   Nudar parte ida Sosiadade Civil, Luta Hamutuk halo nia kanar hodi kontribui ba prosesu dezenvolvimentu nasional nian mak hanesan: Hodi fasilita informasaun ba komunidade konaba “Fundu Petrolifero no Gestaun Investimentu Fundo Petroliferu, Desimina informasaun konaba prosesu transparansia iha Industria Minarai no Gas nian no mos prosesu alokasaun no ekzekusaun Orsamentu Geral do Estadu. Desiminasaun informasaun hirak ne’e nudar meius nebe atu hasae tan konesementu komunidade nian hodi nune’e komunidade rasik aktivu liu tan atu partisipa direitamente iha prosesu dezenvolvimentu nasional.

Iha loron 31 de Janeiro 2011- 02 de Fevereiru 2011, Institusaun Luta Hamutuk realiza aktiviadades diskusaun popular/Community Briefing  iha Ddistritu Lautem-Sub-Distritu Iliomar, objectivu Briefing ida ne’e atu kanaliza/distribusaun Informasaun hirak mak hanesan ”Transparansia No Akuntabilidade Iha Seitor Minarai Ba Dezenvolvimentu Nasional, Investimentu Fundo Petroliferu no mos exekusaun Orsamewntu geral do Estado” ba iha komunidades.  Aktividade ne’e Luta Hamutuk hala’o tinan-tinan hodi fasilita informasaun liu husi apresentasaun materia konaba; Fundu Petroleum, Extractive Industry Transparency Initiative (EITI), Exekusaun Orsamentu Geral do Estadu no mo oinsa hasae Partisipasaun Komunidade ba iha prosesu Dezenvolvimentu.

Liu husi aktividade ne’e Luta Hamutuk hakarak hare besik liu/hare direitamente komunidade nia moris no rona komnidades nia preokupasaun hodi nune’e bele fasilita/advokasia preokupasuan hirak ne’e ba iha nivel nasional.

Profile Sub-Distritu ILIOMAR
ILIOMAR hanesan Sub-Distritu ida iha Distritu Lautem. Sub-Distritu ne’e hela iha parte Sul Timor-Leste nia; Distansia entre Sub-Distritu Lospalos ho Sub-Distritu Iliomar 47 km no distansia husi kapital Dili ba Iliomar ho nia distansia 272 km -(kapital Republica Democratica de Timor Leste), Sub-Distritu ne’e kompostu husi Suku 6 mak hanesan: Suku Iliomar I, Suku Iliomar II, Suku Cainliu, Suku Fuat, Suku Ailibere no Suku Tirilolo ho nia Aldeias hamutuk  25 Aldeias.  Distansia husi Suku ida ba Suku seluk mais ou menus 2-4km. Sub-Distritu ne’e ho nia luan teritoriu nian hamutuk 292,50km²  ho nia total populasaun hamutuk ema nain 9449. Husi nomeru populasaun ne’e maioria (± 98.5%) moris nudar Agrikultor no husi 1.5%  moris nudar Funsionarius Publikus no negosiante kiik.

Komunidades Sub-Distritu ILIOMAR maioria hela iha foho (moris nudar agrikultor),  komunidades balun mak hela  iha tasi ibun/pesisir pantai (nudar nelayan temporaria/Musiman), komunidades hirak ne’e moris ho vida agrikultor (tos nain no komunidades balun moris ho natar). Sub-Distritu Iliomar iha nia area natar hamutk hektare ±400 hectares. Sub-Distritu ILIOMAR iha nia produtu oi-oin nebe mak bele benefisia ninia komunidades rasik, produtu hirak mak hanesan: Nu, Kulu, Kami..sst. Ho produtu ida ne’e bele fo rendimentu ba komunidades ILIOMAR, komundades nia rendimentus ±60 cent/loron.

Ejijensia husi komunidade:
Suku Iliomar I Sub-Distritu Iliomar  

Durante iha sesaun diskusaun nia laran, partisipantes husi community Briefing ne’e hato’o sira nia preokupasaun no ejijensia nebe mak komunidade sira infrenta iha baze mak hanesan tuir mai:
  1. Komunidades Iliomar I no Iliomar II preokupa ho Distritusaun informasaun konaba sira nia rikusoin husi     rekursus naturais, tanba Komunidades Iliomar seidauk hatene Informasaun  konaba “Fundo Petroliferu, Prosesu transparensia iha industria minarai no gas nia no mos Orsamentu Geral do Estado (OGE)”, tanba durante ne’e la iha institusaun ida nebe’e mak mai fahe informasaun hanesan ne’e, komunidades Sub-Distritu Iliomar seidauk sente impaktu husi osan barak nebe mak foti husi Fundo Petroliferu aloka ba iha Orsamento Geral do Estado hodi financia dezenvolvimentu iha rai laran. Hahu husi tinan 1999 to’o ohin loron 2011 
  2. Komunidades Sub-Distritu Iliomar labele halo movimentu mai iha capital Distritu Lautem tanba kondisaun Estrada nebe liga entre sub-Distritu Lospalos mai Sub-Distritu Iliomar nia kondisaun sei at nafatin, no to’o agora la iha atensaun husi Guverno. Impaktu husi Estrada at ne’e difikulta transporte publiku mak hanesan Mikrolet, Angguna (Truck) hodi halo sirkulasaun/trayek ba iha area refere. Tanba ne’e folin ba transporte publiku nebe mak halo trayek ba area ne’e karun teb-tebes, no difikulta komunidade sira hodi bele fa’an sira nia produto ba iha merkado.
  3. Komunidades Iliomar Kestiona/husu ba Governu konaba osan nebe mak hasai barak ona husi Fundo Petroliferu ba iha Orsamentu Geral Do Estado maibe Estrada mak Liga Entre Sub-Distritu Iliomar ba sub-Distritu Lospalos too ohin loron seidauk bele hadia, tanba ne’e ami husu ba Governu para hadia lalais ami nia Estrada ne’e
  4. Komunidades iliomar husu para aumenta tan linha distribusaun ba elestrisidade ba iha suku hirak nebe mak dook husi Iliomar Villa, tanba durante ne’e komunidade husi suku hat (KAENLIU, TIRILOLO, FUAT, Iliomar II) lahetan asesu ba Elestrisidade no komunidades iliomar mos husu atu hadia Estrada nebe liga entre Lore ho Sub-Distritu Iliomar para bele fasilita Komunidades husi suku Iliomar II nebe mak hela iha tasi bele halo interaksaun ho komunidades Lore, no komunidades bel
  5. Komunidades Iliomar I husu ba Ministru Edukasaun para realiza nia promesa nebe mak dehan atu hadia no aumenta sala balun ba Eskola Primaria No 1 Iliomar nian ne’e, tanba ami hein atu tinan ida ona mas Uma eskola seidauk hadia to’o agora. Komunidades Suco Iliomar I ejiji no husu ba Governu liu husi Ministeriu Edukasaun para hadia uma Eskola Primario No 1 ILIOMAR nebe mak durante tinan 5 nia laran ne’e alunus sira eskola deit iha ai-mahon nia okos, tanba nia uma eskola at hotu ona, iha deit uma eskola ida ho nia aula/klase tolu deit mak sei diak oituan, tanba ne’e mak defikulta prosesu aprendizasen iha eskola ida ne’e. 
  6. Komunidades suku Iliomar I mos ejije ba Ministeriu Edukasuan atu rekruta tan profesores sira hodi nune’e bele hanorin iha eskoal refere, tanba too agora profesores sira mak hanorin iha eskola ida ne’e barak mak nudar profesores voluntariu
  7. Komunidades Iliomar I sente programa fahe Trator ba Sub-Distritu ne’ebe hamosu problema no konflitu tanba Ministru Ministriu Agrikultur e Peskas mai fahe ba Agrikoltor sira ne’e atu halo saida? atu adora ga oinsa? tanba Ministru Agrikultura e Peskas ne’e mai fahe Traktor ne’e laos ba komunidades sira nebe mak iha natar ne’e maibe mai fahe fali ba komunidades sira nebe mak la iha natar no hela iha foho leten



Suku Iliomar II
  1. Komunidades Iliomar husu para aumenta tan linha distribusaun ba elestrisidade ba iha suku hirak nebe mak dook husi Iliomar Villa, tanba durante ne’e komunidade husi suku hat (KAENLIU, TIRILOLO, FUAT, Iliomar II) lahetan asesu ba Elestrisidade no komunidades Iliomar mos husu atu hadia Estrada nebe liga entre Lore ho Sub-Distritu Iliomar para bele fasilita Komunidades husi Suku Iliomar II nebe mak hela iha tasi bele halo interaksaun ho komunidades Lore, no komunidades bele faan sira nia produtu balun ba komunidades Lore-no Lospalos
  2. Komunidades Suku Iliomar II ejije ba Governu hodi dada/kanaliza be mos ba iha sira nia Suku, tanba      durante ne’e komunidades Suku Iliomar II atu hetan be mos tenke lao ain ho distansia 2Km hanesan ne’e mak foin bele hetan be mos.
  3. Komunidades Suku ne’e mos ejije ba Governu Liu husi Ministeriu Edukasaun para rekruta tan Profesores sira ne’e nebe mak durante ne’e servisu Voluntariu hanorin iha eskola Primaria nebe mak iha sira nia Suku. Tanba iha eskola primariau ne’e falta Profesores. Komunidades mos husi ba Govrnu para hadia no aumenta sala/uma eskola, tanba uma eskola la diak no la to’o ho total estudante, La iha Meja no kadeira ba Estudante sira
  4. Komunidades Suku Iliomar II mos ejije ba Governu liu husi Sekertario Estado Aqua e Saneamentu atu fasilita loke MCK no kanaliza be ba iha komunidades
  5. Komunidades Suku Iliomar II ejije ba Ministeriu Agrikultura e Peskas  para selu lalais grupo viverus Aikameli, nebe mak Ministeriu Agrikultura promote atu azuda osan hodi finansia Grupo hodi halo viverus, maibe to’o agora Ministru Agrikultura e Peska rasik sei dauk selu hotu osan nebe mak Promete ba sira.
  6. Komuniudades Suku Iliomar II kestiona ba prosesu fahe traktor ba komunidades, kestoens sira ne’e mai tanba Ministru agrikultura fahe traktor ba deit simpatisante Partido Demokratiku (PD) nian la fahe ba grupo agrikultura mak iha
  7. Povu Iliomar ejije ba Ministru MTCI para faan Fos MTCI ne’e ba komunidades iliomar, tanba durante ne’e komunidades iliomar ladun hetan foos MTCI 
  8. Directur Luta Hamutuk "Mericio AKARA"mos hatoo Posizaun Luta Hamutuk ba ejijensia no preokupasaun nebe mak  Komunidades hatoo mak hanesan tuir mai ne'e

Pozisaun Luta Hamutuk
Hare ba ejijensia husi komunidade ne’e Luta Hamutuk hakarak hato’o nia pozisaun liu husi karta popular ne’e mak hanesan tuir mai: 
  1. Prekupasaun no ejijensia nebe mak komunidade iha fatin tolu (3) kestiona  la iha transparante ba iha execusaun Orsamentu Geral do Estado ba Kapital Dezenvolvimentu, tanba la iha dezenvolvimentu ba iha suku, suku la hetan assesu ba informasaun konaba implementasaun projeitu ruma mak tama ba iha sira nia suku; bainhira Implementasaun Projectu sira ne’e la iha kordenasaun ho Autoridade lokal sira 
  2. Bazeia ba Ejijensia husi komunidade Suku/fatin tolu (3) nebe mak hato’o hatudu katak durante ne’e la iha vizita atensaun mai husi nasional , la iha membru Governu ida mak mai haree besik komuniades Iliomar nia moris. Autoridades sira ne’e la besik ba iha komunidade sira no komunidade labele hatoo sira nia ejijensia no difikuldades tanba sira la iha kanal hodi kanaliza sira nia problema mak durante ne’e komunidades Iliomar infrenta
  3. Preokupasaun no ejijensia husi komunidade Iliomar sai indikasaun katak, povu komesa kestiona sira nia problema, povu komesa kestiona konaba prosesu transparansia no akuntabilidade husi Governasaun agora nebe la la’o ho diak.

Rekomendasaun                                                 
Bazeia ba ejijensia hirak husi komunidade Iliomar, Luta Hamutuk hakarak hato’o nia rekomendasaun no ejijensia ba Governu no mos ba Ministerius relevante sira hodi fo atensaun maka’as ba iha tempu badak nia laran. Rekomendasaun hirak ne’e mak hanesan tuir mai:  
  1. Rekomenda ba Ministeriu Infrastruktura atu fo atensaun no hadia Estrada rurais nebe mak liga entre Sub Distritu Lospalos ba Sub-Distritu Iliomar, no hadia Estrada rurais nebe mak Liga Suku Iliomar II/Iradarat mai Sub-Distritu Iliomar nian ho nia distansia 7km 
  2. Rekomenda ba Ministeriu Infrastruktura atu hadia Estrada nebe mak liga Entre Sub-Distritu Uatucarbau-Distritu Viqueque mai Sub-Distritu Iliomar 
  3. Rekomenda mos ba Ministru Infrastruktura para hadia Estrada nebe mak liga entre Lore ho Iliomar
  4. Husu Sekertariu Estdu Aqua e Saneamentu hodi kanaliiza lalais be ba komunidades Iliomar, tanba Komunidades Iliomar susar tebes atu asessu ba Be mos
  5. Husu ba Ministeriu Agrikultura para hadia irigasaun ba Natar Irabere no mos Natar Fae Bere nebe ho nia lua mais ou menus 400 hectares resin
  6. Husu ba Ministru Agrikultura para selu lalais Grupo Viverus Aikameli nia osan mak seidauk selu hotu ho montante US$ 1800Rekomenda ba Ministriu Edukasaun atu hadia lalais uma eskola Primaria No 1 Iliomar, nebe mak sei kansela tanba la iha kordenasaun mak diak. Tanba eskola Importante, tanba eskola ne’e mak hahu atu implementa Eskola Ensino Basico/Eskola ne’e mak sai hanesan eskola piloto ba eskola ba tinan 9 nian
  7. Rekomenda ba Ministeriu Edukasuan para fasilita kadeira no meja ba estudante sira iha eskola primaria hamutuk 4 nebe mak iha Sub-Distritu Iliomar, no mos rekruta Profesores Voluntariu sira nebe mak durante tinan hirak nia laran ne’e
  8. Rekomenda ba Sekretariu do Estadu Eletrisidade atu toma medidas ba ejijensia komunidade Iliomar nian nesesidade hodi dada Elestrisidade ba iha suku 4 (Suku KAINLIU, TIRILOLO,  FUAT no ILIOMAR II) sira ne’e, tanba suco sira ne’e to’o agora la iha assesu ba iha Be mos no mos Eletrisidade.
  9. Rekomenda ba Sekretariu do Estadu Eletrisidade e Agua Saniamentu atu toma medidas ba ejijensia komunidade Ilomar nian nesisidade hodi dada Be mos, tanba suku sira ne’e to’o agora la iha assesu ba iha Be mos.     

KABLAKIHUN.blogspot.com