Three Monthly Luta Hamutuk Focal Point meeting

Dare, 04-11-2010

Directur Luta Hamutuk, MERICIO AKARA

Directur Luta Hamutuk "MERICIO AKARA" nia liamenon ba iha abertura Inkontro fulan tolu-tolu pontu Fokal Luta Hamutuk nian, nebe mak halao iha Semianrio Santo Ignatio-Dare. Iha liamenon Directur Luta Hamutuk "MERICIO AKARA" hateten katak, Importante husi inkontru ida ne'e mao oinsa ita bele transfere matenek no skill nebe mak ita iha ne'e ba malu atu nune'e ita bele halo buat ruma hodi kontribui ba prosesu dezenvolvimentu nasional iha ida-idak nia suco laran. Inisiativa Inkontruu ida ne'e mos oinsa atu mantein nafatin jaringan/ou relasaun nebe mak Luta Hamutuk halao ho Pontu Fokal sira husi Distritu nen(6) nebe mak ohin mai partisipa iha Inkontru ida.

Direktur Luta Hamutu hatoo katak, Pontu Fokal sira ne'e mai husi sentru Ponta Leste (Distritu Lautem, Baucau, Viqueque no mos Manatuto) sentru Central (Aileu no Same/manufahi), no mos parte Oeste nian (Liquiza, Ermera) no mos Regiaun Outonimia Oequssi.

MERICIO AKARA hateten katak; inkontru regular ida ne'e atu haree planu servisu nebe mak Pontu Fokal sira halao iha ida-idak nia fatin/distritu no oinsa atu hamutuk deside planu prioridades servisu ba tinan oin nian. AKARA hatutan katak,  Pontu Fokal Luta Hamutuk labele husik inisiativu nebe mak iha ne'e, mantein nafatin no hametin nafatin servisu hamutuk ida ne'e, susar oituan ita Luta Hamutuk halao servisu ne'e mes-mesak, tanba ne'e presiza ita boot Pontu Fokal sira nia partisipasaun importante tebes atu bele fasilita no haluhan tan servisu ida ne'e hodi nune'e bele halo buat ida ba mudansas dezenvolvimentu iha ida-idak nia suco laran. 

AKARA mos fo esperenasa ba Pontu Fokal sira atu halo planu servisu, planu ne'e halo ho realistiku, ho nia indikadores nebe mak klaru no tuir duni ita nia kapasidade. AKARA hatoo lia menon ba Pontu Fokal sira;  Ita tenke hamutuk, maske ita iha ddiferensias maibe presiza kapasidade atu bele rezolve rasik ita nia problema iha ida-idak nia suco laran, ( ita mak Doutor no ita mak sai pasiente, hodi nune'e ita bele kura rasik ita nia moras, buat los ita tenke brani dehan los no buat nebe sala ita tenke brai mos dehna ne sala, halo buat ruma tenke ho razaun no bazeia ba moral no tenke ho autoridade moral hodi belee rezolve ita nia diferensias no ita nia problema) atu garante ita nia hamutuk ida ne'e ita presiza hamutuk no amizade liu tan, unidu liutan hodi nune'e bele lao diak ba oin nafatin. atu garantia ida ne'e ita tenke kolabora ho ema hotu, ho organisasaun hotu hamutuk ho povu ita hakatk ba oin no ba povu nia diak ita servisu hamutuk hodi liberta ita nia povu, hodi fasilita povu hodi hetan assessu ba buat hotu.

Media KABLAKIHUN blogspot

dw

   

Dili, 30-1--2010.



Directur Luta Hamutuk Institute, Mericio AKARA

Directur Luta Hamutuk "Mericio AKARA", hato'o katak iha fulan Novembru 2010 ne'e nia laran, LUTA HAMUTUK sei kordena aktividades Inkontru regular fulan tolu-tolu hamutuk ho Pontu Fokal Luta Hamutuk husi distritu : Lautem, Baucau, Viqueque, Manatuto, Dili, Aileu, Manufahi, Liquiza no mos Distritu Ermera nian. Aktividades Inkontru regular Pontu Fokal Luta Hamutuk nia ne'e sei halao loron ida tomak, no sei kontinua realiza Workshop ida konaba Prosesu Advokasia no prosesu Prokuramentu nian, akatividade Workshop ida ne'e iha loron 05-07/Novembru//2010.

Mericio Akara mos hatoo katak depois de Aktividades Workshop ida ne'e, Luta Hamutuk sei kontinua halao treinamentu ba kandidatu Pontu Fokal sira, nebe mai husi distritu tolu mak hanesan : Distritu Ainaro, Suai-Covalima no mos Distritu Oequssi. aktividades ida ne'e sei halao iha loron 08-12/11/2010.

Aktividades hirak ne'e Luta Hamutuk sei halao iha Semianrio-Dare, aktividades hirak ne'e hahu husu loron 03 no sei ramata iha loron 12/11/2010

Media KABLAKIHUN blogspot.com

dw

Rezultado Diskusaun basis Luta Hamutuk ba loron segundo, iha Suco Ililai

Lautem. 30-10-2010



Directur Luta Hamutuk Institute "Mericio AKARA", esplika prosesu PDL
no prosesu Orsamentu Geral Estdao
ba Partisipantes diskusaun



Directur Luta Hamutuk "Mericio AKARA" hateten rezultado diskusaun nebe mak halao iha distritu Lautem, lisaun nebe mak Luta Hamutuk bele aprende husi povu Suco Ililai, mak hanesan, povu Suco ida ne'e rejeita politika Governu AMP-MTCI, nebe faan fos MCTI ba komunidade. Tuir Komunidades suco Iliai, sira rejeita tebes fos MTCI tamba bele hamate sira nia esforso hodi halo produsaun. Povu suco Ililai sira husu ba Governu hodi hadia irigasaun iha fatin refere, tamba sira iha natar kuaze 300 hektares nebe abandona hela tamba irigasaun laiha. Povu Suco Ililai husu ba parte MAFP atu realiza sira nia promete nebe mak sira koalia dala barak ona maibe laiha realidade.

Media KABLAKIHUN. blogspot

dw

Luta Hamutuk hala'o diskusaun Base iha Distritu Lautem-sub Distritu Moru, Aldeia Punu no Suco Ililai

Luta Hamutuk hala'o diskusaun ba komunidades iha distritu Lautem, suco Ponu no Suco Ililai, diskusaun Luta Hamutuk nian ne'e halao ba iha loron rua nia laran (Diskusaun Loron Primeiru halao iha loron 29-10-2010, no Diskusaun ba loron Segundo halao 30-10-2010). Diskusaun Loron primeiro 29-10-2010, diskusaun kona ba EITI, Budget Transparancy & Community Participation ho komunidade iha Aldeia Puno, Moru-Lospalos ramata ohin ho susesu, partisipantes antusias no aktivvu iha partisipa iha prosesu diskusaun nian ne'e.

Directur LUTA HAMUTUK Institute, "Mericio AKARA"
hato'o esplikasaun ba Partisipantes nebe mak partisipa Diskusuan base

Partisipante mak partisipa iha kuaze liu ema nain 50, kompostu husi Autoridades Suco, Joventude, mestri/profesores sira  no mos komunidades Aldeia Punu. 

 

Iha diskusaun ida ne’e povu Puno ejiji ba Governu konaba : Mekanismu foti dadus ba Veteranus no Antigos Combantentes, Veteranus barak mak to’o agora la hetan pagamentu ruma, problema selu idozus nian nebe parte  Governo koa  osan balun mak atu selu ba Idozus sira, problema krize Ahan tamba... mudansa klimatika,  no mos assesu ba fos MTCI mak la-to’o iha komunidade, problema konaba Alimentasaun Escolar nebe mak to'o agora dadaun muda ona husi  koto-dodok (koko-at) ba fali  sasoro fos mutin deit ona.

Partisipantes diskusaun ho antusiasmu rona no husi perguntas
ba ekipa Luta Hamutuk, 

Komunidades  la satisfas ho Governu tamba Aldeia Puno too ohin loron, Aldeia ida ne'e la hetan  projeto ruma  husi projectu Pakote Referendum (PR), no Pakote Dezenvolvimento Desentralizadu (PDD), komunidades mos hasoru difekuldade konaba transporte publiku mak karun teb-tebes, Komunidades mos esjije laiha eletrisidade nomos falta professor ba areia disporto ka saude publiku nian atu hanorin iha Eskola nebe primaria nebe mak iha Aldeia Puno.

Madia KABLAKIHUN blogspot

dw

Press Release Semianr nasional Luta Hamutuk



Mericio "AKARA"
Directur LUTA HAMUTUK Institute



TRANSPARENSIA IHA INDUSTRIA MINARAI NO GAS NUDAR MEIUS ATU EVITA MALISAN REKURSUS NATURAIS

INTRODUSAUN     

Transparensia iha industria minarai no gas ne’e importante, tanba historia barak hatudu mai ita katak iha nasaun barak, liu-liu nasaun sira iha rai Afrika no mos rai regiaun Asia nian ne’ebe mak riku ho minaria no gas maibe nasaun sira ne’e la konsege dezenvolve sira nia rai ho diak, mosu funu, korupsaun bar-barak, la konsege hasae kualidade moris diak ba sira nia povu rasik. 

Bazeia ba esperensia hirak ne’e, rikusoin minarai no gas la fo benefisiu maximu maibe sai hanesan malisan ba povu. Rekursus naturais, liu-liu hanesan minarai no gas sai malisan ba povu no nasaun tanba ho rikusoi ida ne’e  iha fatin barak hamosu konflitu no funu tanba rekursus ida ne’e nudar komoditi nebe mak nia folin as no ho rekursus ida ne’e nasaun ida  bele sai forte ekonomikamente no sei la depende ba doadores husi nasaun bo’ot sira. Rekursu ida ne’e sai malisan bainhira rikusoi  minarai no gas la bele maneija ho diak no la iha  transparensia ba iha prosesu utilizasaun osan nebe mak hetan husi rekursus naturais hirak ne’e. Rekursus minarai no gas sai malisan tanba iha nasaun barak, iha gropu balun/Governantes balun sira utiliza fali reseitas husi minarai no gas ida ne’e ba interese grupo ida nian no hodi haforsa deit elite politiku/regime ida no la fo benefisiu ba povu hodi dezenvolve ekonomia povu nian.  

IMPLEMENTASUN TRANSPARENSIA IHA INDUSTRIA MINARAI NO GAS IHA TIMOR LESTE

Timor Leste pais ida iha kontinente regiaun Asia Sudeste ne’ebe mos iha nia rezerva rikusoin Minarai no Gas nato’on. Reserva rekursu minarai no gas sira ne’e, balun esploita ona no mos barak mak seidauk esploita, agora dadaun halo hela esplorasaun hodi hatene rezerva hira lolos. Potensia rezerva minarai no gas ne’ebe barak ne’e bainhira transforma ona ba osan sei bele fasilita dezenvolvimentu iha rai laran no mos atu fo kbiit vida moris komunidades ne’ebe nudar nain ba rikusoi ida ne’e.  Iha parte seluk, Timor Leste nudar nasaun ida iha Asia  Sudeste ne’ebe mak ekonomikamente depende makaas ba reseitas nebe mai husi minarai no gas hodi finansia orsamentu geral do estado atu suporta prosesu dezenvolvimentu nasional, tan ne’e presiza tau atensaun makaas ba iha prosesu transparensia husi reseitas nebe mak mai husi aktividades minarai no gas nian ba iha dezenvolvimentu nasional. Hodi garante osan husi minarai nia sustentabilidade Timor Leste presiza halo investimento makaas iha seitor produktivu sira, mak hanesan: seitor Edukasaun, Agrikultura, Turismo no seitor Infrastruktura baziku hodi nune’e bele responde nesesidade povu nian. Tanba ne’e presiza transparensia ba iha reseitas ne’ebe mai husi aktividades minarai ho gas, hodi evita an husi malisan rekursus naturais.

Tanba ne’e mak Luta Hamutuk ho nia inisiatifa atu faslita komunikasaun entre Autoridade lokais sira hamutuk ho lideransa nasional, governu no mos ho exspert balun, atu diskute konaba oinsa preparasaun Timor Leste atu evita an husi malisan rekursu ne’e rasik,

Objectuvu husi seminar nasional ida ne’e mak hanesan :

Dezenvolve espasu komunikasaun entre Lideransa Nasional, Autoridades Lokais, Sosiedade Sivil no Akademiku konaba: implementasaun transparensia ba reseitas husi industria minarai no gas iha Timor leste ba iha dezenvolvimentu nasional, nudar praktika transparensia iha industira minarai no gas ba utilizasaun nian.  

Dezenvolve partisipasaun povu ba iha prosesu transparensia iha industria minarai no gas nian, tanba rekursus naturais liu-liu minarai no gas nudar patrimoniu estado, no sei utiliza ba ema hotu.

Atu halibur lider sira ne’ebe mak kaer ukun no partsisipa direita iha prosesu transparensia no ema sira ne’ebe mak iha koñesementu, kapasidade, esperensia hodi fahe sira nia matenek no esperensia mai ita konaba prosesu transparensia reseitas minarai no gas ne’ebe finançia ba dezenvolvimentu nasional no benefisiu transparensia iha industria minarai no gas ba Timor Leste no ba povu.

Hodi akompaña direitamente Estado/Governu nian komitmentu no praktika, sugestaun ba planu estrategia konaba transparensia iha industria mina no gas ba iha dezenvolvimentu nasional.  Loke espasu ba debate publiku konaba prosesu transparensia reseitas husi minarai no gas no sa transparensia mak povu hakarak, hodi rona mos Lider Komunidade sira nia hanoin/hare’e konaba prosesu transparensia reseitas husi minarai no gas ne’ebe mak durante ne’e investe iha dezenvolvimentu nasional

Rezultado Seminar Nasional

Bazeia ba rezultadu husi seminar nasional nebe mak Luta Hamutuk halo iha loron Sexta-Feira dia 22/10/2010, Luta Hamutuk konsege halibur partisipantes hamutuk 220, kompostu husi, autorridade lokais, sosiadade civil, estudante, membru stakeholders EITI no representante Governu, partido Politiku no mos Media sira. Iha seminariu ne’e iha diskusaun nebe mak makas husi oradores ho audensia liu-liu parte Autoridades Lokais, Sosiedade Sivil no Akademiku konaba: implementasaun transparensia ba reseitas husi industria minarai no gas iha Timor leste ba iha dezenvolvimentu nasional, nudar praktika transparensia iha industira minarai no gas ba utilizasaun nian, hodi nune’e bele hases an husi malisan rekursu naturai.  Seminario ida ne’e atu fasilita Informasaun konaba transparensia minarai no gas nian no oinsa fo hanoin ba komunidade liu husi Autoridade local, Sosiadade civil nomos Akademiku sira nebe mak partisipa iha seminar ida ne’e, no fo hanoin ba malu oinsa bele evita malisan rekursu naturais ne’e, tanba rikusion nebe mak iha timor leste nia laos grupo ka Governasaun ida nian deit, tan ne’e mak presiza hare’e didiak implementasaun transparensia iha industria minaria no gas nia ne’e hodi garantia sustentabilidade fundo Petroliferu Timor Leste.

Husi seminar ida ne’e mos partisipantes sira kestiona katak, presiza hare’e transparensia to’o utilisazaun ba fundo minarai ne’e, laos hare’e deit transparensia ba iha pagamentu ka rendimentu husi minaria no gas nian ne’e, maibe importante tebes mak oinsa atu garantia transparensia iha prosesu implementasaun Orsamentu geral do Estado ba iha utilisazaun osan husi minarai no gas nian. 

Partisipante mos husu ba Oradores sira oinsa atu garantia sustentabilidades ba fundo Petroliferu nian ne’e, atu nune’e hare’e didiak no kontrola Governu para labele gasta osan nebe mak hasai barak liu ona husi Fundo Minarai nian ne’e, maibe la halo dezenvolvimentu iha rai laran mas gasta nar-naran deit. Planu fraku, mal jestaun, Korupsaun: fatores ne’e akontese makas iha Nigeria, kongo nebe hamosu kiak barak no tensaun social. Conflitu social no militar: ex. Akontese iha Sudan, Congo, Liberia, Irak, Angola, nebe sai susar atu halao dezemvolvimentu ba nasaun. “Politiza Rekursu”: ex. Uza fundu rekursu naturais hodi promove no defende interese politika privadu deit, hanesan iha Papua New Quinea, Venezuela, Burma, Indonesia iha tempo rezim Soeharto, no Siera Leone, etc.

Pontus Importantes husi Luta Hamutuk:

• Luta hamutuk nia hare’e ba planu Dezenvolvimentu nasional ne’e dook tebes husi povu tanba ne’e mak preesiza hadia seitor Rekursu Humanu, Edukasaun no seitor sira seluk. Tanba ne’e mak presiza hare’e didiak seitor Minarai hodi nune’e bele hadia seitor sira seluk, hodi bele hadia Estrada, hadia sistema Agrikultur, hadia sistema Saude no sels-eluk tan
• Luta Hamutuk nia hare’e katak agora dadaun ne’e malisan rekursu naturais nia indikasaun iha ona, tanba Governu nia kebijakan redus ona taxa, ida ne’e tuir Luta Hamutuk nia opiniaun katak ne’e risku boot, tanba kebijakan ida ne’e la hare’e didiak ba sustentabilidade fundo minarai nian. Bainhira ita hamenus taxa rai laran, ita la konsege hamoris fontes  reseitas ida, ida ne’e la kontribui atu dezenvolve seitor non oil seluk
• Luta Hamutuk ejije ba Governu atu reviw fila fali lei tributaria ne’e.
• Luta hamutuk husu ba Ministeriu Agrikultura, Dezenvolvimentu no mos MTCI para iha ona
• planu integrado hotu hasae produsaun rai laran no labele depende nafatin ba importasaun, se Timor Leste depende hela deit ba Fundo petroliferu ne’e, loron ruma fundo ne mos mohu no la kontribui ba oinsa atu hasae produtu local, no hasae ekonimia povu rai ida ne’e.
• Luta hamutuk nia hare’e katak, TLS depende los ba Importador, nebe kapasidade kompras rai laran mos menus no kuaze atu laiha tia

 KABLAKIHUN blogspot

dw

 

KOMITE MONITORIZASAUN NO SUPERVIZAUN PROJEKTO DEZENVOLVIMENTU INFRASTRUKTURA IHA SUB DISTRITU BAZARTETE



Mericio AKARA
Directur LUTA HAMUTUK

"Resultadu Monitoramentu Segundo Semester Sekertariadu Tekniko Komite ba projektu PDD no Programa PDL iha Sub Distrito Bazartete Distrito Liquisa"

Intrudusaun

Iha segundo semester anu fiskal 2010 Focal Point Distrito Liquisa no komite kontinua halo Monitoramentu ba projektu Orsamentu Geral do Estadu 2010 nebe transfere ba projektu PDD no kontinua halo monitoramentu ba preparasaun planu programa PDL iha distrito Liquisa.

Durante monitoramentu nebe mak focal point no komite halo nia resultadu mak hanesan tuir mai ne’e:

I. Projektu PDD

Durante monitoramentu ba projektu orsamentu Geral do Estadu tinan 2010 nebe mak transfere ba projektu PDD; sekretariadu tekniku komite konsege identifika alokasaun projektu PDD ba distrito Liquisa hamutuk 23 Projektu ho total orsamentu hamutuk US$ 2,121,618.94. Maibe alokasaun projektu hirak ne’e la aloka ba 23 suku iha distrito Liquisa tamba suku balu hetan projektu rua to’o tolu.

Sekretariadu tekniku komite mos identifika total alokasaun projektu ba sub distrito Bazartete hamutuk projektu 6 ho total orsamentu hanesan tuir mai ne’e:

• Instalasaun kanu, moru hadulas, no instalasaun elektrisidade iha Bomba Suco Lauhata- Bazartete(OGE 2010) ho total orsamentu hamutuk US$ 60.000,00 aloka husi Ministeriu Infrastruktura. Kompania mak Implamenta projektu ne’e Asumanu Const. Unip.Lda
• Perfurasaun no instalasaun be’e mos Iha Distrito Liquisa iha Aldeia Mota ikun Suco Motaulun Liquica (OGE) ho total orsamentu inisiu hamutuk US$ 80.000,00 aloka husi Ministeriu Infrastruktura. Kompania mak implementa projektu ne’e mak Kompania Dato Const. Unip Lda
• Konstruksaun sentru Komunitariu aldeia  Hatu-besilolo suku Ulmera ho orsamentu hamutuk US$ 7,500.00 aloka husi MAEOT. Kompania mak implementa projektu ne’e saream Const. Unip Lda
• Manutensaun Rutinas Estradas, Tibar –Lebuloa ho total orsamentu hamutuk 100,000.00. aloka husi Ministeriu Infrastruktura. Kompania mak implementa projektu ne’e mak Raibow Const. Unip Lda
• Konstruksaun Mini Merkado Ulmera-Lebuloa ho total orsamentu hamutuk US$ 30,000.00 aloka husi Ministeriu Ekonomia e Dezenvolvimentu. Kompania mak Implementa projektu ne’e mak kompania Banir-lema const.Unip Lda
• Kontrolo de Cheias-Tibar river ho total orsamentu hamutuk US$ 100,000.00 aloka husi Ministeriu Infrastruktura. Kompania mak implementa projektu ne’e Kevin Konstr. Unip Lda

Iha monitoramentu ba projektu PDD sekretariadu tekniku mos identifika katak partisipasaun no komunidade hira mak hanesan benefisiariu la klaru maske orsamentu projektu PDD exsekuta husi Ministeriu Administrasaun Estatal e Ordenamentu Teritorio tamba projektu hirak ne’e la uza mekanismu hanesan projektu PDL.

Iha monitoramentu segundo semester ba projektu PDD komite mos fokus hodi halo monitoramentu ba Projektu 3 iha sub distrito Bazartete, projektu hirak ne’e mak hanesan tuir mai ne’e: 

1. Konstruksaun be’e mos ravitasaun iha Aldeia Urluli, Fatunero, -Ergoa, Fatuhou Suko Leorema Liquica (OGE 2010/PDD)

Monitorizasaun Input

Monitoriamentu input sekertariadu tekniku konsege identifika katak projektu nebe tuir karta despaisu ho numeru 66/200306/SAS-Lqc./III/2010 husi direitur SAS distrito Liquisa nebe hateten katak projektu ida ne’e la implementa maibe tuir relatoriu segundo trimestral exsekusaun orsamentu geral do  estadu tinan 2010 iha pajina 227 dokumentu kompletu hateten katak projektu ida ne’e inklui ona ba projektu PDD no dokumentus kompletu iha ekipa distrito maibe to’o agora seidauk implementa.  

2. Instalasaun kanu, moru hadulas, no instalasaun elektrisidade iha Bomba Suco Lauhata- Bazartete (OGE 2010)

Monitoramentu ba projektu ida ne’e ekipa sekretariadu tekniku identifika katak projektu ne’e implementa ona, no iha prosesu implementasaun projektu ne’e sekretariadu tekniku identifika mos kompania iha transparansia tamba kompania tau kuandru projektu iha fatin implementasaun projektu.

 

3. Perfurasaun no Instalasaun be’e mos Iha Distrito Liquisa iha Aldeia Motaikun Suco Motaulun Liquica (OGE)

Monitoramentu input ba projektu ida ne’e sekretariadu tekniku konsege identifika total orsamentu inisiu hamutuk 80.000,00 maibe depois iha mudansa orsamentu aumenta ba 137,035.90 . iha prosesu Monitoramentu ba implementasaun projektu ne’e sekretariadu tekniku identifika katak komunidade nebe hanesan benefisiariu ladun satisfas ho implementasaun projektu tamba la tuir komunidade nia hakarak, tuir komunidade katak tuir lolos tenke iha tanke maibe kompania tau deit tornera hanesan fatin estasaun be’e nian.

II. Monitoring Programa PDL Iha Distrito Liquisa

Iha segundo monitoramentu input ba prosesu preparasaun planu PDL iha Distrito Liquisa, ekipa sekretariadu tekniku konsege identifika katak total alokasaun orsamentu capital no reguler programa PDL iha distrito Liquisa Hamutuk US$ 207,440.50. Sekretariadu tekniku komite mos identifika katak  projektu nebe mak hetan ona aprovasaun final iha nivel distrito hamutuk projektu 8 projektu hirak ne’e mak sei implementa iha tinan 2011. Projektu 8 ne’e mak hanesan tuir mai ne’e: Kuda ai oan 4 ha iha area Karimbala, Konstruksaun eskola primaria Filial Humbuti iha suku Tibar, Mobiliares ba Pasiente Klinika hotu, konstruksaun tanke no kanalizasaun sistema be’e mos Suku Asumanu, konstruksaun be’e mos ba aldeia 5 iha suku Ulumera, rehabilitasaun be’e posu no konstruksaun MCK Suku Maumeta, konstruksaun Postu Siska Maumeta-Lau iha suku Maumeta,  no konstruksaun tanki no rehab. kanu be’e mos suku daruleteSekretariadu tekniku mos identifika katak projektu balu nebe mak sai mos hanesan prioridade komunidade maibe la liu tais inisial tamba la tuir menu indikativu, sei proposta ba Governu nasional hodi bele toma atensaun, projektu hirak ne’e mak hanesan projektu eskola pre-sekundariu iha suku Leorema no Fatumasi, rehabilitasaun Valeta Residensia AD, Konstruksaun Valeta Publik, Konstruksaun Trotoar, Konstruksaun Moru ba Jardim Publiko. Husi total projektu 8 nebe liu ona aprovasaun final iha nivel distrito ne’e sei implementa iha sub distrito hirak mak iha distrito Liquisa hanesan tuir mai ne’e: Sub Distrito Bazartete hetan projektu haat(4), Sub distrito Liquisa hetan projektu tolu (3) no Sub Distrito Maubara hetan Projektu ida(1).

Total projektu 4 nebe mak aloka ba sub distrito Bazartete sei implementa iha suku 3 hanesan, Konstruksaun eskola primaria Filial Humbuti iha suku Tibar, konstruksaun be’e mos ba aldeia 5 iha suku Ulumera, rehabilitasaun be’e posu no konstruksaun MCK no konstruksaun Postu Siska Maumeta-Lau iha suku Maumeta

Iha monitoramentu ba projektu PDL iha distrito Liquisa Luta Hamutuk no Komite mos identifika katak proposta komunidade balu nebe prioridade maibe la liu tamba la tuir menu indikativu mak determina ona iha dekretu lei programa PDL hanesan eskola pre- sekundariu iha suku Leorema no Fatumasi,  

Opinaun Luta Hamutuk

Bazeia ba resultadu monitoramentu nebe diskute ho membru komite sira iha sub distrito Bazartete, Luta Hamutuk no komite hakarak hato’o nia opinaun hanesan tuir mai ne’e:

• Luta Hamutuk no komite nia opinaun katak projektu PDD hatudu inkapasidade Governu AMP hodi exsekuta Orsamentu Geral do Estadu tamba la konsege exekuta Orsamentu Geral do Estadu liu-liu kapital dezenvolvimentu iha premeiru no Segundo trimester tamba ne’e transfere ba projektu PDD nebe fasil hodi halo exsekusaun.
• Luta Hamutuk no komite mos kestiona projektu Konstruksaun be’e mos ravitasaun iha Aldeia Urluli, Fatunero, -Ergoa, Fatuhou Suco Leorema Liquica (OGE 2010/PDD) nebe la inklui projektu PDD  23 mak aloka ba distrito Liquisa maibe tuir relatoriu do segundo trimestra Orsamentu 2010 hateten katak projektu ida ne’e inklui ona ba projektu PDD
• Luta Hamutuk ho Komite hare katak la iha sistema kontrolo kualidade ba prosesu implementasaun projektu PDD husi Governu maske iha ekipa task force iha nivel distrito
• Governu seidauk iha vontade diak atu involve lider komunitariu (xefe suku) hodi halo kontrolo ba prosesu implementasaun projektu PDD atu nune bele iha akuntabilidade hamutuk ba projektu PDD mak implementa iha sira nia suku
• Luta Hamutuk hare katak projektu PDL balu nebe mak la liu iha tais iha nivel distrito tamba la tuir menu indikativu maibe projektu hirak ne’e prioridade ba komunidade hanesan proposta eskola pre-sekundariu Leorema no Fatumasi. No Luta Hamutuk ho komite hanoin katak Ministeriu administrasaun Estatal e Ordenamentu Territoriu no Ministeriu Edukasaun presija konsidera proposta ida ne’e.
• Tuir Luta Hamutuk no komite nia hanoin katak Problema ida ne’e akontese tamba kompania no Governu la involve komunidade hanesan benefisiariu iha prosesu Planeamentu no implementasaun projektu
• Luta Hamutuk no Komite nia opinaun katak Governu la iha vontade atu aprende husi failansu projektu Pakote referendum/PPR tamba ne’e problema ne’e repete fila-fali iha projektu PDD

Rekomendasaun   

Bazeia ba resultadu monitoring no analiza, Luta Hamutuk no komite hakarak rekomenda ba Governu liu-liu Ministeriu Estatal. Rekomendasaun hirak ne’e hanesan tuir mai ne’e:

• Rekomenda ba Governu liu-liu ministeriu no sekretariu do estadu sira  atu hadia nia kapasidade ba exsekusaun no planeamentu iha prosesu orsamentu geral do estadu atu nune’e tinan-tinan Orsamentu Geral do Estadu bele exsekuta tuir planu mak iha no la transfere ba pakote
• Rekomenda ba Komisaun Anti Korupsaun no Provedor Direitus Humanus asuntu Boa Governasaun atu halo investigasaun ba projektu Konstruksaun be’e mos ravitasaun iha Aldeia Urluli, Fatunero, -Ergoa, Fatuhou(OGE 2010/PDD) iha suku Leorema sub Distrito Bazartete nebe mak iha dokumentu relatoriu do Segundo trimester de 2010 pajina 227 nebe hataten katak projektu ida ne’e inklui ba projektu PDD maibe iha lista alokasaun projektu PDD iha ministeriu Administrasaun Estatal e Ordenamentu territorio la iha
• Rekomenda ba Governu atu involve lider komunitariu no komunidade iha projektu PDD atu nune bele iha akuntabilidade hamutuk ba implementasaun projektu
• Rekomenda ba Ministeriu administrasaun Estatal e Ordenamentu Territoriu no Ministeriu Edukasaun atu konsidera proposta eskola pre-sekundariu iha suku Leorema no Fatumasi sub distrito Bazartete tamba tuir komunidade projektu ne’e prioridade ba sira.

Dili: 26 de Outubru de 2010

Mericio Akara

Diretur Eksekutivu Luta Hamutuk

(+670) 7263783

Dirigente Media KABLAKIHUN

dw



Rekursu Minari sei hotu. Governu tenke Investe iha dezenvolvimentu Sustentavel

Timor Post, 25/10/2010

REKURSU MINARAI SEI HOTU. GOVERNU TENKE INVESTE
IHA DEZENVOLVIEMNTU SUSTENTAVEL

 

Diretur LUTA HAMUTU "MERICIO AKARA" Liu husi nia materia apresentasaun ba iha seminar nasional "“TRANSPARANSI IHA INDUSTIRA MINARI NO GAS NUDAR MEUS IDA ATU EVITA MALISAN REKURSU NATURAIS” iha salaun Delta Nova-Comoro Dili-Timor Leste, iha Sexta-Feira 22/10/2010. Atu garantia nafatin ekonimia povu Timor Leste nian Governu tenke kria Dezenvolvimentu Investeimento integradu, labele hanoin deit Gasta osan minari nian ne'e no ikus povu mak sei terus tanba prosesu dezenvolvimentu la lao.

 AKARA suplinha tan katak, atu evita ba Malisan rekursu naturais ne'e Governu tenke Investe iha seitores non Oil, no investe iha Seitores Produktivu sira seluk, hanesan Edukasaun no selseluk tan...

Dirigente Media KABLAKIHUN

Dw